چاپ کد خبر: 139352
18 فروردین 1403

چند واقعیت جالب در مورد «بهرام دوم» پنجمین شاهنشاه ساسانی ایران

بهرام دوم یا وهرام دوم (به پارسی میانه: ‘وَرَهْرانْ’) یا بهرامِ بهرام در شاهنامه، پنجمین شاهنشاه ایران و انیران از خاندان ساسان در ایران‌شهر بود. او فرزند بهرام یکم بود و از ۲۷۴ تا ۲۹۳ پادشاهی کرد.

بهرام دوم نخستین شاهنشاهی بود که با تصویر همسر و فرزندش سکه زد و در اکثر سنگ‌نگاره‌هایش در کنار خانواده‌اش دیده می‌شود.

چند واقعیت جالب در مورد «بهرام دوم» پنجمین شاهنشاه ساسانی ایران

درخم بهرام دوم

بهرام در سال‌های اولیه شاهنشاهی‌اش با شورش برادرش هرمز کوشانی و پسر عمویش هرمز سکستانی روبرو شد. در همین زمان بود که با شنیدن خبر جنگ داخلی در ایران، کاروس، امپراتور روم از فرصت استفاده کرده و به ایران لشکرکشی کرد. شورش یکی از فرقه‌های زرتشتی نیز در خوزستان در جریان جنگ داخلی و جنگ با روم روی داد. با این حال با مرگ امپراتور روم، بهرام با جانشین وی صلح کرد و پس از آن به سامان دادن به احوال داخلی شاهنشاهی خود پرداخت.

وی در سال ۲۹۳ درگذشت و فرزندش بهرام سوم جانشین او گردید. بهرام سوم پس از چند ماه فرمانروایی توسط نرسی، یکی از پسران شاپور یکم، برکنار شد.

درهم ساسانی یا درخم ساسانی دْرَخم، دْرَهم یا دْرَم) واحد پولی اصلی شاهنشاهی ساسانی و یکی از ارزهای پر مبادله جهان در دوران باستان متأخر بود. میانگین وزنی آن حدود ۴ گرم بود که کمابیش با استاندارد وزنی آتیک در مورد سکه‌های دراخما مطابقت داشت.

چند واقعیت جالب در مورد «بهرام دوم» پنجمین شاهنشاه ساسانی ایران

سنگ‌نگاره بهرام دوم در سرمشهد

این اثر در ۳۶ کیلومتری جره در بخش جره و بالاده و حدود ۱۰۰ کیلومتری جنوب غرب شیراز واقع است.

800px Name ye Khosrovan bsb11180462 00178

نگاره‌ای از بهرام دوم در نامهٔ خسروان

نام

نام بهرام ریخت پارسی جدیدِ واژه پارسی میانه «وهرام» یا «ورهران» است.

بهرام ایزد پیروزی ایرانی است که نامش در اوستایی به شکل ورثرغنه ضبط شده‌است.

این نام در ارمنی به صورت واهاگن و ورام، در سغدی وشن، در پارتی وریهرام و بلخی اُرلاگنو ضبط شده‌است. منابع یونانی نام این شاهنشاه را Baranes نوشته‌اند.

نقش برجسته و سنگ نوشته سرمشهد

کتیبهٔ کردیر یا کرتیر در سرمشهد (پَنْدْگان) در بالای نقش برجسته سرمشهد مربوط به دوره ساسانی است و مجاور روستای سرمشهد در بخش جره و بالاده فارس واقع شده است. این اثر در تاریخ ۲۰ بهمن ۱۳۱۸ با شمارهٔ ثبت ۳۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این کتیبه بزرگترین کتیبه پهلوی در جهان است. غندجان یا خندجان نام شهر باستانی این منطقه بوده که هم اکنون ویرانه های آن در نزدیکی روستای سرمشهد به جای مانده است.

به تخت‌نشینی بهرام دوم

بهرام برای مدت کوتاهی شهربان سیستان، سند و توران بود. این مناطق از نظر جغرافیایی بسیار از پایتخت شاهنشاهی فاصله داشتند و همین اداره آنان را برای دولت ساسانی سخت می‌کرد. پس از چند ماه حکومت بهرام دوم در شرق، پدرش درگذشت و او که هنوز یک نوجوان بود، به عنوان شاهنشاه بعدی برگزیده شد. احتمالاً دلیل اینکه بهرام به جای نرسه برتخت نشست، پشتیبانی کرتیر از او بود. با این حال به نظر نمی‌رسد که نرسه علیه بهرام دست به اقدام نظامی زده باشد.

پادشاهی

جنگ‌ها

بهرام دوم در دوران چالش‌برانگیزی بر شاهنشاهی ساسانی فرمان راند. برادرش هرمز یکم کوشانشاه که فرماندار مناطق شرقی شاهنشاهی بود، چند سال پس از به تخت‌نشینی بهرام در تیسفون، شورش کرد. هرمز نخستین کوشانشاهی بود که به جای واژه ساده شاه، از عنوان کوشانشاهنشاه استفاده کرد که این خود نشانی از آن است که او خودش را جانشین شاهنشاهان کوشانی اعلام کرده‌است.

در جریان شورش هرمز کوشانی، یکی دیگر از شاهزادگان ساسانی و پسر عموی بهرام، یعنی هرمز سکستانی نیز سر به شورش برداشت. اوضاع برای بهرام با شورش یکی از موبدان در خوزستان بدتر هم شد؛ بحران تاج و تخت زمانی به اوج خود رسید که کاروس، امپراتور روم باتوجه به شنیدن خبر جنگ داخلی در ایران، در سال ۲۸۳ به سوی شرق لشکر کشید. زمانی که بهرام در مرزهای شرقی ایران بود، امپراتور روم به مرزهای غربی حمله‌ور شد و بدون مقاومت چندانی وارد تیسفون گردید.

از آنجایی که شاهنشاه ساسانی درگیر شورش در شرق بود، نتوانست به خوبی از پس مبارزه با رومیان بر آید، ولی در همان زمان بود که کاروس، به گفته افسانه‌ها به دلیل برخورد صاعقه به او، درگذشت، ارتش روم عقب‌نشینی کرد و سپاه ساسانی با موفقیت میانرودان را پس گرفت.

تحکیم شاهنشاهی

سردیس دیوکلتیان

سردیس دیوکلتیان

بهرام با امپراتور نو روم، دیوکلتیان که او نیز درگیر مسائل داخلی امپراتوری‌اش بود، صلح کرد. به نظر می‌رسد که شرایط صلح این بود که ایران بخشی از غرب ارمنستان را در اختیار رومیان قرار دهد و بخش‌های باقی‌مانده آن سرزمین کماکان تحت فرمان نرسه باقی ماند. بخش‌های غربی ارمنستان هم به یکی از شاهزادگان اشکانی، تیرداد سوم، داده شد.

گرچه وبر از دانشنامه ایرانیکا معتقد است که تقسیم ارمنستان در این سال بسیار بعید بوده و این اتفاق در سال ۲۹۹ روی داده‌است.

پس از صلح با روم، بهرام یکی از شاهزادگان مهرانی، به نام میریان سوم را به برتخت پادشاهی ایبری (گرجستان) گماشت. در قفقاز، بهرام دوم با تأمین تاج و تخت ایبریا برای میریان سوم، نجیب‌زاده ایرانی از خاندان میران، اقتدار ساسانیان را تقویت کرد. این تصمیم احتمالاً به سیاست ساسانیان در قبال قفقاز بازمی‌گردد که قصد داشتند تا کنترل ایران بر راه‌های این مناطق را حفظ کنند. گفته شده که بهرام شخصاً به گرجستان رفت و تاج بر سر میریان گذاشت.

بهرام در سال ۲۹۳ درگذشت، اما پیش از آن به اوضاع مرزهای شرقی سر و سامان داد. او بهرام سوم، پسر و جانشینش، را به فرمانداری سیستان، با عنوان سکانشاه، انتخاب کرد. چند ماه بعد از این اتفاق، بهرام دوم درگذشت و زمانی که بهرام سوم در شرق بود، گروهی از اشراف ساسانی به سرکردگی بهنام، بدون اطلاع وی، در پارس او را شاهنشاه جدید انتخاب کردند. بهرام سوم تنها توانست چهار ماه حکومت کند و سپس توسط عمویش، نرسه، برکنار شد.

روابط با کرتیر و سیاست‌های مذهبی

Naqshe Rajab Darafsh Ordibehesht 93 1

سنگ‌نگاره و سنگ‌نوشتهٔ کرتیر در نقش رجب

بهرام دوم، مانند پدرش، تحت تأثیر نفوذ کرتیر، موبدان موبد معروف بود. او به کرتیر اختیارات زیادی داد و حتی وی را به عنوان قاضی (دادور) بزرگ امپراتوری برگزید. کرتیر همچنین به عنوان نگهبان معبد آناهیتای پارس نیز انتخاب شد، عنوانی که پیش از این مختص شاهنشاهان ساسانی بود.

Sassanid Era Bas Reliefs 4895983694

تصویر کرتیر در سنگ‌نگارهٔ بهرام دوم و درباریان که بر روی کلاهش علامت قیچی قرار دارد (نفر دوم از سمت چپ)

از این زمان است که شاهنشاهان ساسانی تا حد زیادی اختیارات مذهبی خود را از دست می‌دهند و موبدان زرتشتی در مسائل دینی تا حد زیادی مستقل عمل می‌کنند. بهرام دوم همچنین به کرتیر اجازه داد تا غیر زرتشتی‌های شاهنشاهی ساسانی را مورد آزار و اذیت قرار دهد.

این شاهنشاه همچنین اهمیت زیادی به ایزد هم نامش، یعنی ایزد پیروزی بهرام می‌داد. او این نام را بر پسر و جانشینش نهاد و همچنین تاجش را به شکل بال‌های این ایزد طراحی کرد.

کَرتیر یا کَردیر  موبد بلندپایهٔ زرتشتی در دوران ساسانی بود که در زمان پادشاهی هفت شاهنشاه ساسانی به ترتیب اردشیر بابکان، شاپور یکم، هرمز یکم، بهرام یکم، بهرام دوم، بهرام سوم و نرسه می‌زیست. اقدامات کرتیر در زمینهٔ ارتقاء جایگاه سنت مزدیسنایی و سرکوب اقلیت‌های دینی دیگر، از جمله یهودیان، مسیحیان، بوداییان و مانویان پراهمیت پنداشته می‌شود. نام کرتیر در سنگ‌نوشته‌ها به صورت‌های مختلفی هجی شده‌است: در فارسی میانه <kltyl, kltyly, krtyr, kltyr>، در پارتی <krtyr>، در یونانی Karteir، و در قبطی Kardel. صورت فارسی میانهٔ مانوی این اسم <kyrdyr>، پارتی <kyrdyr, qyrdyr> و نگارش پارتی آن به خط سُغدی <kyyrʾδyyr> است.

لقب او در دوره‌های مختلف نیز تغییر کرده و به مرور زمان قدرت و اختیارش بیشتر شده‌است. وی در دورهٔ شاپور یکم، کرتیر هیربد؛ در دورهٔ هرمزد یکم، کرتیر موبدِ هرمزد، به نام هرمزد بغ؛ در دورهٔ بهرام یکم، کرتیر موبدِ هرمزد؛ و در دورهٔ بهرام دوم: کرتیر موبد نیک‌بختِ بهرام و هرمزد ملقب شده‌بود.

کرتیر از خود چهار سنگ‌نوشته برجای گذاشت و تصویر او در سنگ‌نگاره‌های متعددی بازنمایی شده‌است و این امر، او را به تنها ناپادشاهی در دورهٔ ساسانی تبدیل می‌کند که از خود سنگ‌نگاره برجای گذاشته‌است.

با وجود چنین قدرت و اختیاراتی، در هیچ متن مکتوبی از زندگی و کارهای او یاد نشده و اهمیت کارهای او تنها براساس سنگ‌نوشته‌هایش سنجیده می‌شود. چهار سنگ‌نوشتهٔ او عبارتند از: نقش رجب ، نقش رستم ، سرمشهد  و کعبهٔ زردشت . سنگ‌نوشته‌های کرتیر قدیمی‌ترین شواهد مکتوب بومی دربارهٔ اصول اساسی مزدیسنا از زمان سنگ‌نوشته‌های هخامنشی هستند و ششصد سال با ادبیات مکتوب پهلوی (و هزار سال با قدیمی‌ترین نسخه‌های خطی) فاصلهٔ زمانی دارند؛ بنابراین، این سنگ‌نوشته‌ها برای مطالعهٔ سنت مزدیسنایی اوایل دورهٔ ساسانی حائز اهمیت بسیارند.

میراث سلطنت بهرام دوم

در دوران سلطنت بهرام دوم، هنر در ایران ساسانی به ویژه در تصویر شاه و درباریان شکوفا شد. او اولین و تنها شاه ساسانی است که نقش یک زن بر روی سکه‌هایش تصویر شده‌است، به غیر از بوران‌دخت، ملکه ساسانی قرن هفتم (حک. ۶۳۰–۶۳۰, ۶۳۱–۶۳۲). متیو پی‌کانپا، مورخ معاصر، بهرام دوم را شاه نسبتاً ضعیفی در عرصه سیاست می‌نامد که کاستی‌های او به کرتیر اجازه می‌داد تا برخی از اختیارات سلطنت را به دست گیرد. اما از نظر نظامی، بهرام دوم بسیار موفق بود. او به آشوب‌های خوزستان و شرق پایان داد و رومیان را از میان‌رودان بیرون راند.

سکه‌شناسی

بهرام دوم نخستین شاهنشاه ساسانی بود که تصویر همسر و فرزندش را بر روی سکه‌ها ضرب کرد. تورج دریایی از این می‌گوید که علاقه بهرام در به‌تصویر کشیدن خانواده‌اش بر روی سکه‌ها و سنگ‌نگاره بسیار جالب است.

سکه‌های بهرام دوم چهارگونه‌اند. نخست با تصویر او به تنهایی، دوم با تصویر او و همسرش شاپوردختک، سوم با تصویر او و جانشینش بهرام سوم و چهارم با تصویر او و همسر و جانشینش. مانند سایر سکه‌های ساسانی، بر روی دیگر سکه تصویر آتش مقدس دیده می‌شود.

سکه‌های بهرام دوم

Coin of Bahram II Herat mint 2
دنار بهرام دوم، ضرب هرات

Silver coin of Bahram II

درخم بهرام دوم

Coin of Bahram II with his queen Shapurdukhtak

درخم بهرام دوم با نگاره همسرش

درخم بهرام دوم مزین به نگاره جانشینش؛ ضرب بلخ

درخم بهرام دوم مزین به نگاره جانشینش؛ ضرب بلخ

درخم بهرام دوم مزین به نگاره همسر و جانشینش

درخم بهرام دوم مزین به نگاره همسر و جانشینش

Naghsh e rostam Iran 2016 09 24 DD 10

سنگ‌نگاره پیروزی بهرام دوم بر امپراتور روم کاروس در نقش رستم

Naqsh e Rostam II register view 3160636781

سنگ‌نگاره بهرام دوم و درباریان در نقش رستم

Barm e Dilak 1

سنگ‌نگاره بهرام دوم روبه اهدای گل نیلوفر به همسرش شاپوردختک در برم‌دلک

Bahram IIs relief at Barm e Dilak II 2862694224

نقش‌برجسته بهرام دوم در برم‌دلک

Kazeroun Tange Chogan panoramio 7

نقش‌برجسته پیروزی بهرام دوم بر اعراب در بیشاپور

Kazeroun Tange Chogan panoramio 5

نقش‌برجسته پیروزی بهرام دوم در بیشاپور

Sarab e Qandil Panel view

نقش‌برجسته تنگ قندیل در قندیل

800px Sarab Bahram relief

نقش‌برجسته سراب بهرام در سراب بهرام، شهرستان ممسنی

نقش برجسته و سنگ نوشته سرمشهد 1

نقش‌برجسته بهرام دوم در سرمشهد

Guyum

نقش‌برجسته بهرام دوم در گویم

 

برچسب ها:
نظرات خود را برای ما ارسال کنید

آخرین اخبار