آیا میتوانیم با گراز مقابله کنیم؟
جوم خوکهای وحشی به آمریکای شمالی از یک بحران اقتصادی در ایالات متحده به یک تهدید جدی زیستمحیطی در کانادا تبدیل شده است. در حالی که کشاورزان در جنوب با خسارات میلیارد دلاری دست و پنجه نرم میکنند، ایالتهای شمالی کانادا با اتخاذ تدابیر سختگیرانه و پایش هوایی، در تلاشاند تا پیش از استقرار کامل این «گونه مخرب مهاجم»، از نابودی اکوسیستمهای حساس و انقراض گونههای بومی خود جلوگیری کنند.
هوشنگ جهانبخش | وقتی رامونا ماراج در سال ۲۰۱۸ بهعنوان اکولوژیست در «پارک ملی الک آیلند» در ایالت آلبرتا مشغول به کار شد، زندهگیری خوکهای وحشی بخشی از شرح وظایفش نبود. با این حال، پنج سال بعد در مارس ۲۰۲۳، او در حال بستن یک قلاده GPS به گردن ضخیم یک گراز بیهوششدهی ۱۳۶ کیلوگرمی بود.
ماراج میگوید دیدن یک خوک وحشی در واقعیت مثل این است که «شاهد بیرون پریدن یک تکشاخ از میان بوتهها باشید؛ آنها ظاهری افسانهای دارند.»
عاجهای این نرِ غولپیکر چندین اینچ از پوزهی تیرهرنگش به سمت صورتش امتداد یافته و به نقاطی به تیزی چاقو ختم میشدند. او توضیح میدهد: «وقتی آنها را میبینید، تازه متوجه میشوید که چگونه این همه خسارت به بار میآورند.» خوکها از عاجهایشان برای دفاع، مبارزه و کندن زمین برای یافتن غذا استفاده میکنند. این عاجها در ترکیب با قدرت رانش پوزههای چرمی و سفتشان، میتوانند مراتع و زمینهای کشاورزی را با همان کارایی یک دستگاه «تیلر» زیر و رو کنند. دیده شده است که نرهای قدرتمندی مانند این مورد، تنه درختان سنگین را برای رسیدن به حشرات زیر آن بلند کرده و میغلتانند.
تلاش برای مهار بحران
از زمان بستن قلاده (و عقیمسازی) این گراز، ماراج و همکارانش حرکات او را دنبال میکنند تا بفهمند کجا میرود، چگونه با حیوانات دیگر تعامل دارد و بقیه خوکها را کجا پیدا میکند. دادهها از همین حالا نشان میدهند که این گراز زمان زیادی را در داخل پارک سپری میکند؛ و این یک خبر ناخوشایند است.
خوکهای وحشی علاوه بر تمایلشان به تخریب طبیعت، ناقلان بالقوهی بیماریهای متعددی از جمله سل و بروسلوز (تب مالت) هستند. شیوع این بیماریها در جمعیت گاومیشهای «چوبی» و «دشتی» در پارک الک آیلند، ضربه مهلکی به تلاشهای حفاظتی از این گونه در سراسر آمریکای شمالی خواهد بود، چرا که این پارک تأمینکننده ذخیره اصلی برای معرفی مجدد گاومیشها به طبیعت است.
جنگی برای پاکسازی
ماراج و تیمش با اجرای برنامه مقابله با خوکهای وحشی، به همکاران خود در سراسر کانادا در جنگی برای حذف گرازها از پهنه طبیعت پیوستهاند. این تلاش برای بیرون راندن خوکها، اقدامی پیچیده و با ریسک بالاست.
برخی تردید دارند که پاکسازی کشور از وجود این خوکها امکانپذیر باشد؛ چرا که در چهار دههی گذشته، این موجودات حیلهگر در منطقهای به وسعت یک میلیون کیلومتر مربع مشاهده شدهاند. اما سوال اینجاست که چگونه به این نقطه رسیدیم؟
خوکهای وحشی کانادا (که با نامهایی چون گراز وحشی یا خوکهای رها شده نیز شناخته میشوند) بازماندگان گرازهای وحشی اوراسیایی، خوکهای اهلی و گونههای هیبریدی (ترکیبی) حاصل از این دو هستند. اکثر آنها در دهه ۱۹۸۰ میلادی، در راستای یک برنامه دولتی برای تنوعبخشیدن به دامداری — که با هدف کمک به کشاورزان در دوران رکود بازار محصولات کشاورزی طراحی شده بود — به کانادا آورده شدند.
این گرازها متعاقباً با خوکهای اهلی جفتگیری کردند و نتیجه آن پدید آمدن یک «ماشین غذاخوریِ» بسیار مقاوم به سرما بود که میتوانست تولههای زیادی تولید کند؛ چیزی حدود ۶ تا ۱۶ توله در سال طی دو زایمان. سپس، درست مانند یک ویروس در رمانهای پادآرمانشهری، این «خوکهای هنرمند در فرار» (Hogdinis) از بند رها شدند. با سقوط بازار گوشت گراز در سال ۲۰۰۱، برخی از کشاورزان برای جلوگیری از ضرر بیشتر، به سادگی دروازهها را باز کرده و آنها را رها کردند.
ویژگیهای فیزیکی و بقا
خوکهای وحشی کانادا اغلب در دستههایی به نام «ساندر» (Sounder) حرکت میکنند. بدن آنها بشکهایشکل، با وزن ۷۰ تا ۱۰۰ کیلوگرم است که با موهای ضخیم قهوهای پوشیده شده است. بزرگترین گرازی که «رایان بروک»، پژوهشگر دانشگاه ساسکاچوان، در طول ۱۴ سال مطالعه روی آنها مشاهده کرده، وزنی معادل ۲۹۰ کیلوگرم داشته است. بروک میگوید: «بدن بزرگ آنها به بقا در سرما کمک میکند؛ حجم بیشتر برای حفظ گرما و سطح کمتر برای جلوگیری از هدررفت آن.» این خوکهای پشمالو به راحتی در زمستانهای طاقتفرسای دشتهای کانادا با دمای منفی ۴۰ درجه سانتیگراد دوام میآورند. آنها با پناه گرفتن در کنار هم در لانههای برفی (شبیه به کلبههای برفی اسکیموها)، از سرمای استخوانسوز در امان میمانند.
رژیم غذایی و تاثیر بر اکوسیستم
این حیوانات به عنوان همهچیزخوارانی طماع، با حفاری زمین در سراسر کانادا نفوذ کردهاند؛ آنها حشرات و حلزونها را از دل خاک بیرون میکشند و تخم پرندگان را از آشیانهها میدزدند. قورباغهها و جوجهاردکها را از تالابها میبلعند، موشها را شکار میکنند و چمنزارها را تا ریشه میخورند. در بخشهایی از ایالت مانیتوبا، آنها متخصص خوردن «بلوط» هستند که منبع غذایی مهمی برای پرندگان، سنجابها و گوزنهاست. بروک میگوید: «خوکها در اسکن کردن طبیعت و یافتن باکیفیتترین غذای موجود، نابغه هستند. آنها حتی لاشه آهوهای جادهای را هم میخورند.»
آنها حتی به شکار آهوهای زنده نیز میپردازند. در ماه فوریه، فدراسیون حیات وحش ساسکاچوان تصویری منتشر کرد که در آن یک گراز در حال دویدن در دشت، برهای را در دهان داشت.
تهدیدی برای کشاورزی
اگرچه خوکهای وحشی با هر محیطی سازگار میشوند، اما در مناطق کشاورزی که میتوانند غلات و سایر محصولات را غارت کنند، به شدت رشد میکنند. این تخریب از همان ابتدای فصل و زمان کاشت بذر شروع میشود. بروک میگوید: «بعد از بذرافشانی، خوکها پوزههایشان را در خاک فرو کرده، به جلو میرانند و تمام بذرها را مانند جاروبرقی میبلعند.»
در ادامه سال، آنها محصولاتی مانند کلزا، گندم و جو را با لگدمال کردن و ریشهکن کردن از بین میبرند. اما یک محصول برای آنها از همه محبوبتر است:
«ذرت برای خوکها حکم پادشاه را دارد.»
ذرت نهتنها تغذیه فوقالعادهای برای آنها فراهم میکند، بلکه پوشش مناسبی برای پنهان شدن است. خوکهای وحشی با مخفی شدن در میان ساقههای بلند ذرت یا درختان اطراف، شبیخونهایی را برای آزار دامها، سرقت غذای آنها و گاهی ربودن برهها، بزغالهها و گوسالههای تازهمتولدشده ترتیب میدهند.
در ایالات متحده، جایی که بیش از شش میلیون خوک در حال پیشروی و تخریب ایالتهای جنوبی هستند، خسارات کشاورزی بیش از ۲.۵ میلیارد دلار برآورد شده است. استانهای آلبرتا و ساسکاچوان برنامههایی برای جبران خسارت محصولات کشاورزی ناشی از خوکهای وحشی دارند، اگرچه تعداد کمی از کشاورزان اقدام به ثبت درخواست خسارت کردهاند. آمار دقیقی برای آلبرتا در دسترس نبود، اما ساسکاچوان در سال ۲۰۲۲ حدود ۹۷۰۰ دلار برای سه پرونده پرداخت کرده است (خسارات سال ۲۰۲۳ هنوز در حال محاسبه است). طبق ایمیل «تسا کروفچک» به نمایندگی از شرکت بیمه محصولات کشاورزی ساسکاچوان، این مبلغ در مقایسه با حدود ۲۵.۸ میلیون دلاری که آنها در همان بازه زمانی برای خسارت سایر گونههای حیات وحش بزرگ جثه پرداخت کردهاند، رقم ناچیزی است. ساسکاچوان اولین بار در سال ۲۰۱۰ خسارت ناشی از گرازهای وحشی را پرداخت کرد، در حالی که آلبرتا برنامه حمایتی خود را از سال ۲۰۲۲ آغاز کرده است.
چالشهای ثبت خسارت
«هانا مککنزی»، متخصص برنامه گرازهای وحشی آلبرتا، معتقد است که قطعاً تعداد خوکها و در نتیجه خسارت به محصولات در کانادا کمتر است، اما روند دشوار ثبت درخواست نیز میتواند بر تعداد کمِ ادعاهای خسارت تأثیر بگذارد. در آلبرتا، کشاورزان موظفند اقداماتی برای کاهش خسارات احتمالی در آینده انجام دهند، به مقامات دولتی و تلهگذاران اجازه دسترسی به ملک خود را بدهند و همچنین دسترسی برای شکار را محدود کنند. با این حال، مککنزی میگوید: «ما از گزارشهای شفاهی میدانیم که کشاورزان در مناطق دارای تراکم بالای گراز وحشی، در حال تجربه خسارت هستند.»
تهدیدی برای تنوع زیستی
خوکهای وحشی به واسطه هوش بالا در زمستان، نرخ زاد و ولد بسیار زیاد و رفتار تغذیهای تهاجمی (که با محیط اطراف مانند یک رستوران فستفود برخورد میکنند)، از زیستگاه بومی خود در اوراسیا و شمال آفریقا به تمام قارهها به جز قطب جنوب گسترش یافتهاند. آنها که اکنون یکی از مخربترین گونههای مهاجم جهان هستند، در انقراض صدها گونه گیاهی و جانوری در معرض خطر، از جمله نوعی سقنقور (مارمولک)، لاکپشتها، قورباغهها و ارکیدهها نقش داشتهاند. «دارل کراب»، مدیر اجرایی فدراسیون حیات وحش ساسکاچوان میگوید: «وقتی گلهای از خوکها وارد منطقهای میشوند، سایر موجودات آنجا را ترک میکنند؛ به ویژه هر جانوری که روی زمین لانه میسازد.» بیش از ۴۰ سال پس از ورود به کانادا، این خوکها اکنون در دشتهای مرکزی (Prairies) کاملاً مستقر شدهاند و در حال پیشروی به سمت کبک، بریتیش کلمبیا و انتاریو هستند.
اقدامات پیشگیرانه در ایالتهای دیگر
استان انتاریو به عنوان بخشی از «استراتژی مقابله با تهدید خوکهای وحشی مهاجم» در سال ۲۰۲۱، آنها را یک گونه مهاجم اعلام کرده و مزارع پرورش گراز (تأسیساتی که پتانسیل فرار این حیوانات هنرمند را دارند) را به تدریج تعطیل کرده است. «تور بوکانان»، هماهنگکننده تحقیقات حیات وحش در وزارت منابع طبیعی و جنگلداری انتاریو، میگوید: «در حال حاضر، ما هیچ جمعیت خودکفایی از این خوکها را در انتاریو نمیشناسیم.»
در همین حال، خزیدن این خوکها به سمت شمال، توجه «راب گو»، مدیر تنوع زیستی و حفاظت در اداره محیط زیست و منابع طبیعی قلمروهای شمال غربی (NWT) را به خود جلب کرده است. خطر به قدری نزدیک است که او و همکارانش از سال ۲۰۲۰ پروازهای نظارتی هوایی را برای جستجوی ردپای این گرازها آغاز کردهاند. او توضیح میدهد: «ما جمعیتهای گوزن کاریبو، گاومیش کوهاندار جنگلی و موس داریم که همگی برای جوامع ما و بهرهبرداریهای سنتی بسیار حیاتی هستند. خوکهای وحشی چیزی هستند که ما نمیتوانیم حضورشان را در قلمروهای شمال غربی تحمل کنیم.»
