کعبه زرتشت ؛ اسرارآمیزترین و شگفتانگیزترین بنای باستانی ایران
اسرارآمیزترین و شگفتانگیزترین بناهای باستانی ایران، “کعبه زرتشت” بنای مکعبی شکل در نقش رستم، در نزدیکی تخت جمشید قرار دارد،بازمانده از دوران هخامنشیان و ساسانیان, شکوه ایران است.
ریشههای تاریخی و معماری
از نظر تاریخی، ساخت این بنا به اوایل دوران هخامنشی (احتمالاً دوره داریوش بزرگ) بازمیگردد.فاصلهٔ کعبهٔ زرتشت تا کوه، ۴۶ متر است و دقیقاً روبهروی آرامگاه داریوش دوم قرار دارد و شکلش مکعب مستطیل است و تنها یک در ورودی دارد. جنس مصالح این بنا از سنگ آهک سفید است و بلندی آن حدود ۱۲ متر، که با احتساب پلههای سهگانه به ۱۴٫۱۲ متر میرسد و ضلع هر قاعدهٔ آن، حدود ۷٫۳۰ متر درازا دارد. در ورودی آن به وسیلهٔ پلکانی سی پلهای از جنس سنگ به درون اتاقک آن راه مییابد. قطعه سنگها به صورت مستطیلی شکل است و بدون استفاده از ملات، روی هم گذاشته شدهاند که اندازهٔ سنگها از ۰٫۴۸×۲٫۱۰×۲٫۹۰ متر تا ۰٫۵۶×۱٫۰۸×۱٫۱۰ متر متفاوت است و با بستهای دُمچلچلهای به هم وصل شدهاند. این بنا در دورهٔ هخامنشی ساخته شده و از نام بنا در آن دوران اطلاعی در دست نیست، اما در دورهٔ ساسانی آن را بُن خانک مینامیدند؛ نام محلی این بنا نیز، کُرنایخانه یا نقارهخانه بوده و اصطلاح کعبهٔ زرتشت در دوران اخیر و از حدود قرن چهاردهم میلادی به این بنا اطلاق شده است.
معمای کاربری از دیدگاه باستانشناسی
نام «کعبه زرتشت» نامی نوظهور است و در متون باستان یافت نمیشود؛ چرا که این بنا نه کعبه است و نه لزوماً مستقیماً با شخص زرتشت در ارتباط بوده است. باستانشناسان درباره کاربری آن سه نظریه اصلی دارند:
-
آتشکده: برخی معتقدند اینجا مکانی برای نگهداری آتش مقدس بوده است. اما به دلیل نبود هواکش در اتاقک بالایی، این فرضیه با چالش مواجه است.
-
آرامگاه: شباهت ساختاری آن به آرامگاه کوروش بزرگ در پاسارگاد، این احتمال را تقویت میکند که شاید مدفن یکی از بزرگان هخامنشی بوده باشد.
-
گنجخانه (دژنبشت): نظریهای که امروزه هواداران بیشتری دارد، معتقد است این بنا محل نگهداری اسناد دولتی، پرچمهای سلطنتی و کتابهای مقدس (مانند اوستا بر پوست گاو) بوده است.
اهمیت این بنا در دوره ساسانی نیز ادامه یافت؛ بهطوری که شاپور اول ساسانی یکی از مهمترین کتیبههای تاریخی جهان باستان را بر دیوارههای آن به سه زبان (پهلوی ساسانی، پهلوی اشکانی و یونانی) حک کرد که سندی بینظیر از فتوحات و جغرافیای ایران در آن دوران است.
بر بدنهٔ شمالی، جنوبی و خاوری این برج، سه کتیبه به سه زبان پهلوی ساسانی، پهلوی اشکانی و یونانی در دورهٔ ساسانیان نوشته شده است که یکی به شاپور اول ساسانی و دیگری به موبد کرتیر تعلق دارند و چنانکه والتر هنینگ گفته است، «این کتیبهها مهمترین سند تاریخی از دورهٔ ساسانی میباشند.» ساختمان کعبهٔ زرتشت از نظر تناسب اندازهها، خطوط و زیبایی خارجی، بنای زیبایی است که از نظر اصول معماری نمیتواند مورد ایراد قرار گیرد.
کتیبههای موجود بر دیوارههای کعبه زرتشت، از مهمترین اسناد تاریخی جهان باستان و «کتیبههای مادر» دوران ساسانی محسوب میشوند. این نوشتهها نه تنها از نظر تاریخی، بلکه از نظر زبانشناسی و جغرافیای سیاسی آن دوران، ارزشی بینظیر دارند.
به واسطهٔ کشف سنگنبشتهٔ کرتیر بر دیوارههای آن، دانسته شده که نام این بنا در دورهٔ ساسانی بُن خانک به معنای خانهٔ بنیادی بوده است چنانکه در متن سنگنوشته آمده است: «این خانهٔ بنیادی به شما تعلق خواهد داشت، به بهترین وجهی که صلاح میدانید رفتار کنید، که موجب خشنودی خاطر خدایان و خاطر ما [مقصود شاپور یکم است] باشد.»
در ادامه، گزارشی از این کتیبهها و خلاصهای از محتوای آنها آورده شده است:
۱. کتیبه شاپور اول ساسانی
این کتیبه که به «کارنامه شاپور اول» معروف است، بر سه ضلع بنا (شرق، غرب و جنوب) به سه زبان پهلوی ساسانی، پهلوی اشکانی و یونانی حک شده است.
ترجمه کتیبه شاپور اول:
«من، میانخدا (مزدیسن)، شاپور، شاهنشاه ایران و انیران (غیر ایران) هستم که نژاد از ایزدان دارم؛ فرزند میانخدا اردشیر شاهنشاه ایران، که نژاد از ایزدان داشت، و نواده بابک شاه.»
«من بر این سرزمینها فرمانروایی میکنم: پارس، پارت، خوزستان، میشان، آشور، آدیابن، عربستان، آتروپاتن (آذربایجان)، ارمنستان، گرجستان، ماچلونی، آلبانی (قفقاز)، تبرستان، زرنگ (سیستان)، کرمان، مکران، هندوستان (سند)، کوشانشهر (تا پیشاور و کاشغر)، و همهسوی کوه کُاف (قفقاز).»
«هنگامی که من بر تخت نشستم، گردیانوس قیصر از سراسر امپراتوری روم سپاهی گرد آورد و به جنگ ما آمد. در مرزهای آشور، در نبردی سخت، گردیانوس قیصر کشته شد و ما سپاه روم را نابود کردیم. رومیان، فیلیپ را به قیصری برگزیدند. فیلیپ نزد ما آمد و برای بازخرید جان خود و سپاهیانش، ۵۰۰ هزار دینار باج داد و خراجگزار ما شد.»
«در سومین نبرد، هنگامی که به حران و الرها حمله کردیم، والریانوس قیصر به جنگ ما آمد. با او سپاهی از ۷۰ هزار نفر از تمام ایالتهای روم بود. در نبردی بزرگ، والریانوس قیصر را با دستان خود اسیر کردیم. سایر فرماندهان، سناتورها و افسران روم را نیز به اسارت گرفتیم و همگی را به پارس کوچاندیم. ما سوریه و کیلیکیه و کاپادوکیه را سوزاندیم، ویران کردیم و تصرف کردیم.»
«به شکرانه این پیروزیها، من آتشکدههای بسیار برپا کردم و به موبدان دستور دادم برای شادی روح خودمان، دخترمان آذرآناهید (ملکه ملکهها)، پسرانمان هرمز-اردشیر، شاپور، نرسه و پیروز، هر روز گوسفندی قربانی کنند و نان و شراب نثار نمایند.»
«من این کارنامه را نوشتم تا آیندگان بدانند که ما چگونه با یاری ایزدان بر دشمنان پیروز شدیم و عدل را برپا کردیم. هر کس که پس از ما میآید، باید در راه راستی کوشا باشد تا ایزدان یار او باشند.»
۲. کتیبه کرتیر (موبد موبدان)
این کتیبه در ضلع شرقی، در زیر متن پهلوی اشکانی شاپور، توسط کرتیر، قدرتمندترین روحانی زرتشتی دوران ساسانی، حک شده است.
«من کرتیر هستم، موبد و هیربد. در زمان شاپور شاهنشاه، من به عنوان “هیربد” منصوب شدم. در زمان هرمز شاهنشاه، لقب “موبدِ اهورامزدا” را دریافت کردم و در زمان بهرام دوم، به مقام “موبد و داور کل کشور” و “نگهبان روح بهرام” رسیدم.»
«در تمام کشور، آیین مزدیسنا (زرتشتی) و ایزدان ستایش شدند. آتشکدهها برپا گشت و موبدان شادمان شدند. اما آیینهای دیگر سرکوب گشتند: یهودیان، بوداییان، برهمنان، مسیحیان (نصاری)، مانیگرایان و تعمیدگران در سراسر امپراتوری سرکوب شدند. بتها در هم شکسته شد و لانههای اهریمن ویران گشت و به جایگاه ایزدان تبدیل شد.»
«من بسیاری را که بیدین بودند، به دین آوردم. بسیاری از بردگان را آزاد کردم و برای آتشکدهها و موبدان موقوفات بسیار قرار دادم. من در هر شهر و روستایی که ارتش ایران به آن دست یافت، آتشکدهها بنا کردم و اوستا و زند را برپا داشتم.»
«من از ایزدان درخواست کردم که به من نشان دهند بهشت و دوزخ چگونه است. آنها به من نشان دادند که نیکوکاران به پیشگاه ایزدان میروند و بدکاران به دوزخ افکنده میشوند. من دیدم که روانها چگونه از پل چینوت عبور میکنند. این را نوشتم تا آیندگان بدانند که نیکی، پاداش و بدی، پادافره (مجازات) دارد.»
«هر کس این کتیبه را میخواند، باید در راه راستی و نیکی استوار بماند. من این کتیبه را نوشتم تا آیندگان بدانند که من در زمان حیات خود چه کردم و چگونه دین را اعتلا بخشیدم.»
جاذبه گردشگری و شکوه بصری
برای گردشگران، کعبه زرتشت تنها یک بنای سنگی نیست؛ بلکه بخشی از یک مجموعه باستانی عظیم است که با کوه تراشیده شده نقش رستم احاطه شده است. ایستادن در مقابل این برج، در حالی که خورشید از پشت کوههای حاجیآباد طلوع میکند و سایههای بلندی بر زمین میافکند، تجربهای فراتر از زمان است.
این بنا به دلیل تقارن خیرهکننده و جزییات ظریف سنگیاش، یکی از محبوبترین سوژهها برای عکاسان معماری است. سکوت حاکم بر دشت و ابهت سنگهای حجاری شده، هر بازدیدکنندهای را به تامل در مورد شکوه تمدنی وادار میکند که هزاران سال پیش، چنین بنای مستحکمی را با دانش ریاضی و نجومی دقیق بنا نهاده است.
