سپیدان، از زیبایی تا نماد آسیبپذیری و شکنندگی اکوسیستمهای کوهستانی ایران
سپیدان از نظر اقلیمی مزیتهای زیادی دارد؛ بارش مناسب در زمستان و بهار و هوای مطبوع تابستان، محیطی مناسب برای رشد گیاهان و مراتع فراهم میکند. بااینحال، تغییرات اقلیمی با افزایش دما و نوسانات بارش، تعادل اکوسیستم را به خطر انداختهاند.
پدرام رفیعی- پژو هشگر علوم زمین:
سپیدان، شهرستانی کوهستانی در شمالغرب استان فارس، با کوههای آهکی بلند، درههای عمیق و دشتهای میانکوهی، جایی است که مه صبحگاهی و نسیم خنک کوهها با هم میآمیزند و جلوهای شاعرانه میآفرینند. ارتفاع بیش از ۲۲۰۰ متر و پوشش گیاهی متنوع، این منطقه را به پناهگاهی برای تنوع زیستی و زندگی سنتی تبدیل کرده است. زیباییهای طبیعی سپیدان، گردشگران و دوستداران طبیعت را مسحور میکند؛ از دامنههای سبز و طبیعت آرام روستای روحنواز سنگر، تا چشمههای پرآب و درههای سرسبز ششپیر و شهر اردکان که بهعنوان مرکز شهرستان، با موقعیت کوهستانی مرتفع، آبوهوای خنک و چهارفصل خود، پیوندی میان طبیعت بکر منطقه و زندگی انسانی برقرار کرده است. بااینحال، در کنار این جلوههای خیرهکننده، فشارهای انسانی، تغییرات اقلیمی و تهدیدات زمینشناختی، تعادل شکننده این زیستبوم را تهدید میکنند.
زمینشناسی سپیدان، با لایههای آهکی، مارنی و رسوبی که میلیونها سال شکل گرفتهاند، داستانی پر رمز و راز از تغییر و تحول زمین است. چینخوردگیها و طاقدیسها، علاوه بر زیبایی بصری خیرهکننده، مسیرهای جریان آب و شکلگیری اکوسیستمهای متنوع را مشخص میکنند. اما شیبهای تند و ناهمواریهای زمین، همراه با لرزشهای طبیعی و رانش زمین، پوشش گیاهی و زیستگاه جانوری را در معرض آسیب قرار دادهاند. سقوط سنگها و رانش خاک، علاوه بر تخریب منابع طبیعی، تهدیدی جدی برای امنیت زیستبوم و زندگی محلی محسوب میشود.
سپیدان از نظر اقلیمی مزیتهای زیادی دارد؛ بارش مناسب در زمستان و بهار و هوای مطبوع تابستان، محیطی مناسب برای رشد گیاهان و مراتع فراهم میکند. بااینحال، تغییرات اقلیمی با افزایش دما و نوسانات بارش، تعادل اکوسیستم را به خطر انداختهاند. مراتع و جنگلهای بلوط که روزگاری سرپناه حیاتوحش و انسان بودند، امروز در برخی نقاط خشک و آسیبدیده شدهاند. کاهش پوشش گیاهی، فرسایش خاک و محدودشدن منابع غذایی، پیامدهای این تغییرات را نمایان کرده است و نشان میدهد که حتی زیستبومهای نسبتاً پایدار هم در برابر تغییرات اقلیمی شکننده هستند.
فشار انسانی نیز بهشدت بر سپیدان اثر گذاشته است. دامداری فشرده، کشاورزی گسترده و توسعه غیرمستمر، مراتع و جنگلها را دچار فرسایش کرده و باعث شده که ظرفیت طبیعی اکوسیستم برای بازسازی کاهش یابد. ساختوساز و گسترش جادهها، خاک شکننده منطقه را بیشتر در معرض رانش زمین قرار داده است. این فشارها همچنین زنجیرههای غذایی را مختل کرده، دسترسی گونههای جانوری به منابع طبیعی را محدود ساخته و تعادل اکولوژیکی منطقه را به خطر انداختهاند.
تنوع زیستی سپیدان، با وجود همه این فشارها، هنوز چشمگیر است؛ قوچ و میش، روباه، خرگوش و پرندگان شکاری، همراه با گیاهان بومی دارویی و مراتع سرسبز، بخشی از زنجیرههای طبیعی منطقهاند. اما کاهش پوشش گیاهی و تخریب زیستگاهها، امکان دسترسی آنها به منابع غذایی و آب را محدود کرده است و گونههای حساس به تغییرات محیطی، بیش از همه در معرض تهدید قرار گرفتهاند. ترکیب فشارهای زمینشناسی، اقلیمی و انسانی، زیستبوم سپیدان را در یک حالت شکننده و ناپایدار قرار داده است. هر تغییر کوچک در پوشش گیاهی یا ساختار زمین میتواند پیامدهای گستردهای برای تنوع زیستی و منابع طبیعی منطقه داشته باشد.
با اینهمه، سپیدان همچنان نمادی از تضاد میان مزیت و تهدید است. ارتفاع و اقلیم مناسب، پوشش گیاهی و منابع آب نسبتاً پایدار، ارزشهای طبیعی بزرگی هستند که هر منطقهای نمیتواند از آن بهرهمند باشد؛ اما این مزیتها در برابر فشار انسانی، فرسایش خاک، تهدید زمینشناسی و تغییرات اقلیمی، شکننده و آسیبپذیرند. دیدن مههای صبحگاهی که درهها و کوههای آهکی را میپوشاند، زیبایی و حیات را یادآوری میکند، اما پردهای است بر روی مشکلات عمیق و تهدیدهای واقعی که زیستبوم را احاطه کردهاند.
سپیدان، نهتنها یک منطقه کوهستانی با مناظر خیرهکننده است، بلکه نمادی از آسیبپذیری و شکنندگی اکوسیستمهای کوهستانی ایران به شمار میرود؛ جایی که ترکیب فشارهای طبیعی و انسانی، توازن ظریف حیات را به چالش کشیده و آینده تنوع زیستی، منابع خاک و پوشش گیاهی را در هالهای از ابهام قرار داده است. این منطقه یادآور این واقعیت است که مزیتهای طبیعی حتی اگر بزرگ و چشمگیر باشند، بدون توجه علمی و محیط زیستی، میتوانند بهسرعت آسیب ببینند و ارزش خود را از دست بدهند.
سپیدان داستانی است از زیبایی، ارزش و هشدار؛ از ارتفاعات سرد و مراتع سرسبز، تا درهها و کوههایی که خاک و گیاهان و جانورانشان زیر فشار ترکیبی تغییرات طبیعی و انسانی، در تلاش برای بقا هستند. این زیستبوم، هم دعوتی به تحسین و هم هشداری جدی است؛ دعوت به درک حساسیت اکوسیستمها و هشدار درباره شکنندگی آنها. در نگاه سپیدان، میتوان دید که چگونه زمین، انسان و تنوع زیستی، در یک تعادل ظریف با هم زیست میکنند و کوچکترین اختلالی، پیامدهای گستردهای برای آینده منطقه بههمراه دارد.منبع:پیام ما
