میانبرهای مرگبار برای موفقیت تحصیلی؛ چرا دانشجویان نباید به نوشیدنیهای انرژیزا پناه ببرند؟
یک متخصص روانپزشک و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز نسبت به استفاده دانشجویان از «میانبرهای خطرناک» مانند قرصهای محرک و نوشیدنیهای انرژیزا در ایام امتحانات هشدار داد. دکتر بنیاسدیپور با تبیین نقش حیاتی «خواب عمیق» در تثبیت حافظه و پاکسازی سموم مغزی، تکنیکهای علمی تنفس کنترلشده و فعالیت بدنی را به عنوان جایگزینهای سالم برای مدیریت اضطراب و افزایش تمرکز معرفی کرد.
به گزارش اول فارس، برخی دانشجویان در تلاش برای موفقیت تحصیلی، گاهی به دنبال میانبرهایی سریع میروند؛ اما غافل از اینکه برخی از این راهها نه تنها نتیجهبخش نیست، بلکه سلامت جسم و روان آنها را تهدید میکند؛ مصرف نوشیدنیهای انرژیزا و قرصهای محرک، بیخوابیهای طولانی و فشارهای روانی، میتواند به جای موفقیت، اضطراب، خستگی مزمن و حتی مشکلات جدی قلبی برای دانشجویان به همراه داشته باشد.
دکتر «هانیه بنی اسدیپور» متخصص روانپزشکی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، درباره مصرف بیرویه نوشیدنیهای انرژیزا و محرکها توسط دانشجویان هشدار داد و گفت: برخی دانشجویان در تلاش برای موفقیت تحصیلی، از این مواد به عنوان میانبری سریع استفاده میکنند، غافل از اینکه این روش میتواند سلامت جسمی و روانی و حتی آینده تحصیلی و شغلی آنها را به خطر بیندازد.
وی توضیح داد: استفاده نادرست از محرکها و نوشیدنیهای انرژیزا میتواند عوارض متعددی به همراه داشته باشد؛ از جمله افزایش اضطراب، تپش قلب، بیخوابی، اعتیاد، روانپریشی و حتی خطر مرگومیر ناشی از مشکلات قلبی و عروقی.
این روانپزشک ادامه داد: بهترین سرمایهگذاری دانشجویان، مهارتهای واقعی مثل برنامهریزی منظم مطالعه، ورزش منظم و داشتن خواب کافی است. دانشجویانی که اضطراب شدید یا اختلال تمرکز دارند و با رعایت این موارد اضطرابشان کنترل نمیشود، باید حتماً به متخصص اعصاب و روان مراجعه کنند تا ارزیابی دقیق و درمان مناسب انجام شود.
بهداشت خواب؛ مؤلفهای حیاتی در کاهش اضطراب امتحان و تقویت حافظه
دکتر بنیاسدیپور، با اشاره به نقش تعیینکننده خواب در سلامت روان و عملکرد تحصیلی دانشجویان گفت: خواب کافی یکی از مهمترین عوامل کاهش استرس دوران امتحان است و بیتوجهی به آن میتواند اثر منفی مستقیم بر تمرکز، حافظه و توان یادگیری داشته باشد.
وی افزود: در مرحله خواب عمیق که با امواج کند یا اصطلاحاً slow_wave_sleep همراه است، مغز اطلاعات و خاطرات را از حافظه کوتاهمدت به حافظه بلندمدت منتقل میکند و فرایند تثبیت حافظه انجام میشود. محرومیت از خواب یا کاهش کیفیت خواب، این روند اساسی را مختل میکند.
این روانپزشک ادامه داد: مصرف مواد محرک مانند چای، قهوه و نوشیدنیهای انرژیزا، بهویژه در ساعات عصر و شب، یک راهکار نادرست برای بیدار ماندن است و میتواند ساختار طبیعی خواب را مختل کند. این مواد نهتنها مانع ورود فرد به خواب عمیق میشوند، بلکه باعث کاهش کیفیت یادگیری و افت تمرکز در روز بعد خواهند شد.
وی همچنین به نقش خواب در سلامت مغز اشاره کرد و گفت: در هنگام خواب، متابولیتهای سمی مانند آمیلوئید بتا از مغز پاکسازی میشوند؛ موادی که در بروز اختلالات شناختی از جمله آلزایمر نقش دارند، خواب ناکافی یا بیخوابیهای طولانیمدت، روند پاکسازی این مواد را مختل میکند.
دکتر بنیاسدیپور تأکید کرد: برای داشتن خواب باکیفیت، رعایت بهداشت خواب ضروری است؛ از جمله داشتن حداقل ۷ تا ۸ ساعت خواب شبانه منظم، تاریک و خنک بودن اتاق خواب، و پرهیز از فعالیتهای تحریککننده مغز پیش از خواب مانند استفاده از تلفن همراه، تبلت، لپتاپ و تماشای تلویزیون.
تکنیکهای آرامسازی؛ ابزار عملی کنترل اضطراب امتحان
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز با بیان اینکه اضطراب امتحان میتواند تمرکز و حافظه کاری دانشجویان را مختل کند، گفت: استفاده از تکنیکهای آرامسازی ساده اما علمی، میتواند به کاهش اضطراب و افزایش کارایی ذهن کمک کند.
وی افزود: یکی از مؤثرترین روشها، تکنیک تنفس کنترلشده است؛ به این صورت که فرد دم عمیق از راه بینی با شمارش چهار شماره انجام دهد، نفس خود را به مدت هفت شماره نگه دارد و سپس بازدم آهسته و طولانی از راه دهان با شمارش هشت شماره انجام دهد. طولانیتر بودن بازدم نسبت به دم، باعث فعال شدن سیستم عصبی پاراسمپاتیک و کاهش پاسخهای اضطرابی بدن میشود.
این روانپزشک ادامه داد: انجام منظم این تمرین تنفسی میتواند تپش قلب، تنش عضلانی و احساس بیقراری را کاهش دهد و به آرامسازی ذهن کمک کند.
دکتر بنی اسدی پور همچنین به نقش فعالیت بدنی اشاره کرد و گفت: فعالیتهای بدنی سبک مانند پیادهروی سریع به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه یا انجام حرکات کششی ملایم، موجب کاهش تنش عضلانی، افزایش جریان خون مغز و حتی بهبود حافظه از طریق تحریک نوروژنز در هیپوکامپ میشود.
اضطراب امتحان چیست و چه عواملی در بروز آن نقش دارد؟
این متخصص روانپزشکی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، با اشاره به مفهوم اضطراب امتحان گفت: اضطراب، یک پاسخ فیزیولوژیک و روانی طبیعی به تهدید درکشده است، اما زمانی که شدت آن افزایش پیدا کند، میتواند عملکرد تحصیلی فرد را مختل کند.
وی افزود: اضطراب امتحان تحت تأثیر مجموعهای از عوامل زیستی، شناختی، رفتاری، اجتماعی و محیطی ایجاد میشود و این عوامل میتوانند بهصورت همزمان بر یکدیگر اثر بگذارند.
عوامل زیستی
دکتر بنی اسدی پور در تشریح عوامل زیستی اضطراب توضیح داد: در شرایط اضطراب، هورمونهایی مانند کورتیزول و آدرنالین ترشح میشوند که بدن را برای واکنش آماده میکنند. افزایش این هورمونها میتواند علائمی مانند تپش قلب، تعریق، تنگی نفس و لرزش ایجاد کند. این علائم جسمی خود میتوانند تمرکز فرد را کاهش داده و حافظه کاری را مختل کنند.
وی ادامه داد: از نظر عصبزیستی، در اضطراب شدید فعالیت مرکز هیجانی مغز یعنی آمیگدال افزایش مییابد و در مقابل، ارتباط آن با قشر پیشپیشانی یا پرفرونتال کورتکس که مسئول تصمیمگیری منطقی، تمرکز و عملکرد اجرایی است، کاهش پیدا میکند. در چنین شرایطی واکنشهای فرد بیشتر هیجانی، اغراقآمیز و غیرمنطقی میشود.
دکتر بنیاسدیپور با اشاره به عوامل شناختی اضطراب امتحان گفت: افکار منفی و خودگوییهای ناکارآمد از جمله باور به شکست حتمی یا پیشبینی فاجعهآمیز نتیجه امتحان، نقش مهمی در تشدید اضطراب دارند. همچنین کمالگرایی افراطی و داشتن انتظارات غیرواقعبینانه از خود، مانند انتظار کسب نمره کامل در همه امتحانات، میتواند ترس از اشتباه و در نتیجه اضطراب را افزایش دهد.
عوامل رفتاری
وی عوامل رفتاری را نیز مؤثر دانست و افزود: آمادگی ناکافی، برنامهریزی ضعیف و موکول کردن حجم زیادی از مطالعه به روزهای پایانی منتهی به امتحان، احساس تسلط فرد را کاهش داده و سطح اضطراب را بالا میبرد. سبک زندگی ناسالم در دوران امتحانات، شامل کمبود خواب، تغذیه نامناسب و کاهش فعالیت بدنی، تابآوری روانی فرد را کاهش میدهد.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز در ادامه به عوامل اجتماعی و محیطی نیز اشاره کرد و گفت: انتظارات و فشار اطرافیان، مقایسه شدن با دیگران و نگرانی از قضاوت خانواده یا همسالان، از جمله عواملی هستند که میتوانند اضطراب امتحان را تشدید کنند.
