سرنوشت نامعلوم ۱۵۱ اثر نفیس گنجینه ایرانی در چین
نمایشگاه «سرزمین مهر» اوایل بهمنماه سال گذشته با نمایش ۱۵۱ اثر تاریخی در موزه دانشگاهی «سیچوان» در شهر «چنگدو» چین آغاز به کار کرد.
پیام ما در گزارشی نوشت: بیش از یک سال است که ۱۵۱ اثر نفیس از پنج موزه شاخص استان تهران راهی نمایشگاهی در چین شده و هنوز به کشور باز نگشتهاند.
طبق آخرین مصوبه هیئت دولت در هفتم بهمنماه امسال، این آثار قرار است تا اردیبهشت ۱۴۰۵ در چین بمانند. اما با توجه به شرایط کشور بسیاری از علاقهمندان به میراثفرهنگی نسبت به وضعیت این آثار و چگونگی بازگشتشان ابراز نگرانی میکنند. این نگرانیها در حالی است که رئیس اداره کل موزهها به تماسهای مکرر «پیام ما» پاسخ نداد.
نمایشگاه «سرزمین مهر» اوایل بهمنماه سال گذشته با نمایش ۱۵۱ اثر تاریخی در موزه دانشگاهی «سیچوان» در شهر «چنگدو» چین آغاز به کار کرد. نمایشگاهی که مسئولان آن را «تجلی دیپلماسی فرهنگی ایران در شرق آسیا و جهان معاصر» میدانند، از اول دیماه به موزه استانی مغولستان داخلی، رفته است. هرچند قائممقام وزیر میراثفرهنگی توضیحاتی درباره وضعیت این آثار ارائه کرده، اما به نظر میرسد رفتار ایران بهویژه در مورد ارسال آثار به چین همراه با بحث و نگرانی است.
دستاوردهای دیروز و امروز نمایشگاههای موزهای
سال ۱۳۷۹ بالغبر ۱۷۸ شیء ارزشمند و شاخص از موزه ملی ایران برای برگزاری نمایشگاه «هفت هزار سال هنر ایران» راهی اروپا شد. این نمایشگاه در برنامهای فشرده در شهرهای بزرگ و پایتختهای فرهنگی اروپا برگزار و با استقبال کمنظیر اروپاییان روبهرو شد. آثار ارسالی به این نمایشگاه پس از موزه تاریخ هنر وین، در ایتالیا، آلمان، بلژیک، سوئیس، اسپانیا، کرواسی و پرتغال نیز به نمایش گذاشته شد.
این تور نمایشگاهی توانست ایران را که در آن سالها ارائهدهنده ایده گفتوگوی تمدنها بود، بهعنوان کشوری دارای تمدن و فرهنگی کهن در اروپا معرفی کند؛ کشوری که نزدیک به سه دهه عمدتاً با اخبار سیاسی شناخته میشد، حالا با فرهنگ و آثار هنری دوران باستان مطرح شد. این نمایشگاه چهار سال در کشورهای اروپایی به معرفی تمدن ایران پرداخت و رکورددار طولانیترین زمان نمایش آثار تاریخی ایران خارج از موزه ملی بود. علاوهبر معرفی فرهنگی، «هفت هزار سال هنر ایران» زمینه گفتمانی علمی درباره هنر و تاریخ ایران را پس از وقفهای چند دههای در دانشگاههای جهان فراهم کرد. آنچه در مورد برگزاری این نمایشگاه اهمیت دارد و خوب است که امروز مورد توجه قرار گیرد، این است که تلاش برگزارکنندگان آن صرف نمایش آثار و بالا بردن آمار بازدید از نمایشگاه نبود؛ بلکه ایجاد گفتوگویی میان صاحبنظران جهان در مورد تمدن ایران بود؛ فراهم آوردن فضایی برای شناخت بیشتر ایران در فضای آکادمیک بینالمللی و هموار کردن مسیری برای گفتوگو درباره ایران و تاریخ ایران. مسئلهای که به نظر میرسد در نمایشگاههایی که در سالهای اخیر برگزار میشود، مورد توجه نیست و هدف به جذب گردشگر از مسیر برگزاری نمایشگاه تقلیل پیدا کرده است.
نگاه به بازار گردشگری چین از ویترینهای نمایشگاهی
اوایل دیماه بود که رسانهها گزارش دادند: «در چهارمین ایستگاه تور نمایشگاهی «سرزمین مهر» در چین، ۱۵۱ اثر نفیس تاریخی از موزههای شاخص ایران در موزه استانی مغولستان داخلی به نمایش درآمد.» وزارت میراثفرهنگی اعلام کرده است این نمایشگاه در راستای تقویت روابط تاریخی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی ایران و چین برگزار شده و شهرهای چنگدو، گوانگژو و نانجینگ میزبان آثار بودهاند. پیشازاین نیز نمایشگاه دیگری از آثار موزه ملی ایران در شهرهای مختلف چین برگزار شده بود. سیاستگذاران برگزاری این نمایشگاهها معتقدند هدف اصلی تقویت روابط در حوزه گردشگری و جذب گردشگران چینی به بازار ایران است. بااینحال، این اهداف در سالهای اخیر چندان محقق نشدهاند. دستکم آمارها نشان میدهد بازدهی مورد انتظار برگزارکنندگان نمایشگاه محقق نشده است.
نمایشگاه «سرزمین مهر» شامل ۱۵۱ اثر از موزههای رضا عباسی، موزه مقدم دانشگاه تهران، موزه آبگینه، موزه فرش و موزه هنرهای ملی است. این آثار شامل اشیای فلزی، سفالی، شیشهای، پارچه، فرش و نقاشی هستند و بهگونهای گزینش شدهاند که ابعاد مختلف فرهنگ ایران را بازگو کنند و روایتی نو از تاریخ کهن ایرانزمین ارائه کنند. اینها اطلاعاتی است که وزارت میراثفرهنگی درباره آثار ارسالی به این نمایشگاه ارائه کرده و جزئیات بیشتر درباره اشیای ارسالشده و آثار شاخص بهنمایشدرآمده در این نمایشگاه به رسانهها ارائه نشده است.
توضیح معاون میراثفرهنگی درباره نمایشگاه «سرزمین مهر»
رئیس انجمن تاریخ و میراث ایرانیان ۲۱ بهمنماه در متنی که در شبکههای اجتماعی منتشر کرد، خطاب به مسعود پزشکیان نوشت: «۲۱۱ قطعه باستانی نفیس بعد دو سال از نمایشگاه شکوه ایران باستان در چین هنوز بازنگشته و گزارش معقولی نیز از نتایج آن، جز عکس، تقدیر و چند مصاحبه هیجانی به افکار عمومی ارائه نشده است. در این شرایط بغرنج رسیدگی عاجل شما ضرورت دارد.» البته تیرماه امسال موزه ملی ایران در پاسخ به همین فرد که مدعی شده بود آثار موزه ملی از چین بازنگشته است، اعلام کرد تمامی اشیا بهنمایشدرآمده در نمایشگاه شکوه ایران باستان به کشور بازگشته و تحویل موزه ملی شده است.
«علی دارابی»، معاون میراثفرهنگی کشور، هم در گفتوگو با «صدای میراث» توضیحاتی درباره این ادعا و نمایشگاه «سرزمین مهر» ارائه کرده و گفته است: «هیچ نمایشگاهی با ۲۱۱ شیء تاریخی ایران در چین برگزار نشده و موضوع بازنگشتن ۲۱۱ قطعه باستانی از چین ادعایی بدون سند و قابل پیگرد قضائی است.» بهگفته دارابی، بعد از جنگ دوازدهروزه دولت چین موضوع تمدید نمایشگاه را در سفر وزیر میراثفرهنگی به چین، مطرح کرد و این پیشنهاد به دولت ارائه شد. هیئت دولت هم با تمدید نمایشگاه تا ۲۵ اردیبهشتماه ۱۴۰۵ موافقت کرد: «این آثار هماکنون در ایالت خودمختار مغولستان چین است.» او تأکید کرد تمامی هزینههای برگزاری نمایشگاه و بیمه آثار برعهده دولت چین بوده و ادارهکل موزهها موظف شده از انجمن تاریخ و میراث ایرانیان درخواست سند کند و درصورت ارائه نکردن سند، وزارت میراثفرهنگی میتواند اقدام قضائی انجام دهد. دارابی همچنین از برنامهریزی برای برگزاری نمایشگاهی مشترک میان ایران و هند در سال آینده خبر داد.
نمایشگاههای موزهای فرصت خوبی برای معرفی تمدن و فرهنگ ایران و تعامل با موزههای جهان و پویایی موزههای کشور هستند. تجربههای گذشته از تورهای نمایشگاهی ثابت کرده است برنامهریزی دقیق و حضور فعال در عرصه بینالمللی میتواند نقش مهمی در معرفی فرهنگ و تاریخ ایران و شکلگیری گفتمان علمی در مورد تمدن ایران داشته باشد. اما نبود شفافیت کافی درباره این نمایشگاهها، بهویژه در شرایط بحرانی و پرتنش، نگرانی عمومی را درباره میراثفرهنگی کشور افزایش میدهد. به نظر میرسد نهتنها اطلاعرسانی دقیق و شفاف در زمینه خروج آثار از کشور نیازی ضروری است، که کیفیت برگزاری نمایشگاهها و تعریف اهداف آن هم نیازمند بازنگری جدی است.
