به گزارش اول فارس؛ فیل‌مرغ، غول بی‌پرواز ماداگاسکار با قد بیش از ۳ متر و وزن تا ۵۰۰ کیلوگرم، بزرگ‌ترین پرنده‌ای بود که تاکنون روی زمین زندگی می‌کرده است. این موجود شگفت‌انگیز با تخم‌هایی به وزن ۱۰ کیلوگرم، هزاران سال در کنار انسان‌ها زیست، اما سرانجام در قرن هفدهم یا هجدهم میلادی به دلیل ترکیبی از شکار، تخریب زیستگاه و جمع‌آوری تخم‌ها از میان رفت و تنها استخوان‌ها و پوسته‌های تخم‌های غول‌آسای خود را به یادگار گذاشت.

برای قرن‌ها داستان‌هایی درباره پرندگان غول‌پیکری نقل می‌شد که در جزایر دورافتاده و سرزمین‌های ناشناخته زندگی می‌کردند. بسیاری این روایت‌ها را افسانه می‌پنداشتند، اما در جزیره ماداگاسکار واقعاً پرنده‌ای زندگی می‌کرد که از هر نظر شگفت‌انگیز بود. «فیل‌مرغ» یکی از بزرگ‌ترین پرندگان تاریخ به شمار می‌رفت؛ پرنده‌ای بی‌پرواز که چند قرن پیش منقرض شد.

غول بی‌پرواز ماداگاسکار

فیل‌مرغ به گروهی از پرندگان بی‌پرواز تعلق داشت که خویشاوند شترمرغ، شترمرغ استرالیایی و کیوی امروزی هستند . این پرنده که نام علمی آن Aepyornis maximus است، در جنگل‌ها و دشت‌های ماداگاسکار زندگی می‌کرد و از گیاهان، درختچه‌ها و علف‌ها تغذیه می‌نمود .

بر اساس پژوهش‌های جدید، دانشمندان سه گونه اصلی از فیل‌مرغ را شناسایی کرده‌اند که در دو سردهٔ Aepyornis و Mullerornis قرار می‌گیرند . جالب‌ترین یافته این است که نزدیک‌ترین خویشاوندان زندهٔ فیل‌مرغ، کیوی‌های نیوزیلند هستند؛ کشفی که نشان می‌دهد این پرندگان غول‌پیکر مستقل از اجداد پرنده‌شان، توانایی پرواز را از دست داده‌اند .

بزرگ‌ترین نمونه‌های این پرنده بین ۳۵۰ تا ۵۰۰ کیلوگرم وزن داشتند و قد آن‌ها به بیش از سه متر می‌رسید ؛ ویژگی‌هایی که آن را به سنگین‌ترین پرنده‌ای تبدیل می‌کند که تاکنون روی زمین زندگی کرده است . بر اساس مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۸، برخی از گونه‌های فیل‌مرغ با نام Vorombe titan تا ۸۶۰ کیلوگرم وزن داشته‌اند که رسماً سنگین‌ترین پرنده تاریخ محسوب می‌شوند .

برخلاف تصور رایج، فیل‌مرغ فقط یک شترمرغ غول‌پیکر نبود و ظاهر ویژه خود را داشت. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد که این پرنده برخلاف خویشاوندان خود مانند شترمرغ و شترمرغ استرالیایی که روزگرد هستند و بینایی خوبی دارند، زندگی شب‌رو داشته و *بینایی بسیار ضعیفی داشته است . کریستوفر تورس، پژوهشگر دانشگاه تگزاس در این باره می‌گوید: «برای پرنده‌ای با این اندازه، تکامل یافتن به سمت زندگی شب‌رو واقعاً عجیب است و نشان‌دهندهٔ اکولوژی‌ای کاملاً متفاوت از خویشاوندانش است» . پاهای بسیار قدرتمندش برای تحمل وزن سنگین بدن ساخته شده بود و به دلیل ناتوانی در پرواز، تمام عمر خود را روی زمین می‌گذراند.

 تخم‌هایی بزرگ‌تر از تخم دایناسورها

اما مشهورترین ویژگی این پرنده، تخم‌های غول‌آسایش بود. هر تخم حدود ۱۰ کیلوگرم وزن و نزدیک به ۳۳ سانتی‌متر طول داشت و حجم آن حدود ۱۶۰ برابر تخم مرغ معمولی بود . تاکنون هیچ پرنده شناخته‌شده‌ای تخمی بزرگ‌تر از آن نگذاشته است. این تخم‌ها حتی از تخم‌های بزرگ‌ترین دایناسورها نیز بزرگ‌تر بودند .

امروزه نیز تکه‌های پوسته این تخم‌ها در نقاط مختلف ماداگاسکار پیدا می‌شود و سرنخ‌های ارزشمندی درباره این گونه در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد . تیمی از پژوهشگران استرالیایی با مطالعه ۹۶۰ قطعه پوسته تخم فیل‌مرغ که قدمت آن‌ها بین ۱۳۰۰ تا ۶۲۰۰ سال است، موفق به استخراج دی‌ان‌ای باستانی و پروتئین‌های موجود در آن شدند . این پژوهش‌ها نشان داد که گونه‌های مختلف فیل‌مرغ رژیم‌های غذایی متفاوتی داشته‌اند و این تنوع به آن‌ها کمک کرده تا در شرایط محیطی گوناگون زنده بمانند .

 استخوان‌های فیل‌مرغ، تاریخ سکونت انسان در ماداگاسکار را زیر سؤال برد

سال‌ها تصور می‌شد انسان‌ها حدود ۲۵۰۰ تا ۴۰۰۰ سال پیش وارد ماداگاسکار شده‌اند، اما کشف استخوان‌های فیل‌مرغ با آثاری شبیه بریدگی ناشی از ابزار سنگی، این فرضیه را به چالش کشید.

این استخوان‌ها در نزدیکی رودخانه کریسمس در ماداگاسکار پیدا شدند و قدمت آن‌ها حدود ۱۰ هزار سال برآورد شده است . بررسی‌ها نشان می‌دهد این بریدگی‌ها احتمالاً هنگام تکه‌تکه کردن لاشه پرنده ایجاد شده‌اند. با این حال، این یافته با شواهد پذیرفته‌شده‌تر درباره تاریخچهٔ کوتاه‌تر حضور انسان در جزیره در تناقض است و همچنان بحث‌برانگیز می‌باشد .

اگر این نتیجه درست باشد، انسان‌ها هزاران سال زودتر از آنچه پیش‌تر تصور می‌شد به ماداگاسکار رسیده‌اند. این کشف پرسش‌های تازه‌ای درباره نخستین ساکنان جزیره ایجاد کرده است. هنوز مشخص نیست آن انسان‌های اولیه چه کسانی بودند، از کجا آمده بودند و چرا بعدها از آثار باستان‌شناسی ناپدید شدند. با این حال، شواهد نشان می‌دهد انسان و فیل‌مرغ احتمالاً هزاران سال در کنار یکدیگر زندگی کرده‌اند.

 راز انقراض فیل‌مرغ

در گذشته، بسیاری از پژوهشگران معتقد بودند که این پرنده بلافاصله پس از ورود انسان‌ها بر اثر شکار بی‌رویه منقرض شده است، اما پژوهش‌های جدید تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌کنند.

بر اساس این مطالعات، فیل‌مرغ شاید بیش از ۹ هزار سال در کنار انسان‌ها زندگی کرده و تنها چند قرن پیش به طور کامل از میان رفته باشد. یک مطالعهٔ جامع در سال ۲۰۲۱ نشان داد که فیل‌مرغ‌ها و اسب‌آبی‌های ماداگاسکار در بازهٔ زمانی ۸۰۰ تا ۱۰۵۰ میلادی منقرض شده‌اند . این تاریخ مصادف با تغییرات گستردهٔ زیست‌محیطی در ماداگاسکار است؛ انسان‌ها با استفاده از آتش، جنگل‌ها را به مراتع تبدیل می‌کردند که احتمالاً برای چرای دام انجام می‌شد . این کاهش سطح جنگل‌ها، ضمن کاهش زیستگاه مناسب، فیل‌مرغ‌ها را در معرض دید شکارچیان بیشتری قرار می‌داد .

ماداگاسکار زمانی زیستگاه جانوران منحصربه‌فردی مانند لمورهای غول‌پیکر، پرندگان بی‌پرواز بزرگ و گونه‌های دیگری بود که در هیچ جای دیگر جهان یافت نمی‌شدند . بسیاری از این جانوران برای مدت طولانی در کنار انسان‌ها زندگی کردند و احتمالاً مجموعه‌ای از عوامل مختلف به مرور زمان باعث نابودی آن‌ها شد.

 چه عواملی باعث نابودی این پرنده شدند؟

هیچ سند تاریخی دقیقی از آخرین دوره‌های زندگی فیل‌مرغ وجود ندارد، اما شواهد باستان‌شناسی سرنخ‌هایی در اختیار دانشمندان گذاشته است. بقایای پوسته تخم‌های این پرنده در کنار آثار آتش انسان‌ها پیدا شده و نشان می‌دهد تخم‌های آن به عنوان غذا مصرف می‌شده‌اند . احتمالاً پرندگان بالغ نیز شکار می‌شدند، هرچند شواهد مستقیم از شکار گستردهٔ آن‌ها اندک است .

در کنار شکار، تغییر زیستگاه نیز نقش مهمی داشته است. با افزایش جمعیت انسان، جنگل‌ها برای کشاورزی و ایجاد سکونتگاه‌ها تخریب شدند. این تغییرات، محل مناسب برای تغذیه و لانه‌سازی این پرنده بزرگ را به تدریج از بین برد. بیماری‌های معرفی‌شده توسط انسان‌ها نیز به عنوان عامل احتمالی مطرح شده است، اما با توجه به شواهد هم‌زیستی چندین سده‌ای انسان و فیل‌مرغ، این فرضیه چندان قوی به نظر نمی‌رسد .

بیشتر پژوهشگران زمان انقراض فیل‌مرغ را بین قرن هفدهم و هجدهم میلادی می‌دانند، هرچند تاریخ دقیق آن هنوز مشخص نیست . زمانی که طبیعت‌شناسان اروپایی مطالعه حیات وحش ماداگاسکار را آغاز کردند، این غول بی‌پرواز دیگر اثری از خود بر جای نگذاشته بود . در واقع، نخستین توصیف علمی فیل‌مرغ در سال ۱۸۵۱ توسط ایزیدور ژوفروآ سن-ایلر بر اساس استخوان‌ها و تخم‌هایی انجام شد که از جزیره به اروپا رسیده بودند .