راه برون رفتن ایران از چاله ناترازی انرژی چیست؟

محمد بهرامی ، نایب‌رییس كمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی: چشم‌انداز تولید و مصرف انرژی در ایران طوری است كه اگر این روند ادامه یابد احتمالا در سال های آینده ایران كشوری در سطح دسترسی روستاهای آفریقا به گاز و برق و دیگر محصولات انرژی است. این پیش‌بینی نگران‌كننده، برای كشوری كه بزرگ‌ترین منبع نفت و گاز جهان را در اختیار دارد، اگر یك رسوایی نباشد، یك فاجعه مدیریتی به حساب می‌آید. تحریم به‌طور قطع نقش اساسی در كاهش سرمایه‌گذاری، تكنولوژی جدید و دانش روزآمد برای تولید انرژی در ایران دارد. بر اساس بررسی‌های صورت گرفته اگر تحریم‌ها سه تا پنج سال آینده به‌طور كامل رفع نشوند، تامین حداقلی گاز، برق، بنزین، گازوییل و حتی آب در ایران به یك كابوس تمام‌عیار برای دولت بدل می‌شود. پیامد این ناكارآمدی حتما از منظر امنیتی قابل بحث است. بنابراین ما چاره‌ای نداریم جز اینكه سایه تحریم را برای همیشه از سر صنعت نفت و گاز كشور كنار بزنیم. برخی از كنشگران حوزه انرژی مشكل ناترازی انرژی برای مثال كسری گاز در كشور را به «دست روی دست گذاشتن متولیان» در توسعه صنعت انرژی تعبیر كرده‌اند. بی‌توجهی به بهینه‌سازی مصرف سوخت به خصوص گاز، نادیده‌انگاری افت فشار در پارس جنوبی و موارد بسیاری دیگر این نگرانی را به وجود آورده كه چشم‌انداز كوتاه‌مدت تولید انرژی در كشوری با این حجم مصرف، چه خواهد بود؟ از دست رفتن فرصت‌های طلایی سرمایه‌گذاری در یكی- دو دهه گذشته، آرام‌آرام خود را در افت فشار گاز و قطعی گاه و بی‌گاه برق و كیفیت سوخت از جمله بنزین نشان می‌دهد. كاهش تولید در فاز یك پارس جنوبی با كاهش دو میلیون مترمكعب در روز شروع شد، برآوردها نشان می‌دهد یكی- دو سال دیگر ما تقریبا اندازه پانصد میلیون متر مكعب در روز كسری گاز داریم و اگر مساله تحریم و خرید توربوكمپرسورهای گازی را مدیریت نكنیم، اگر مساله بهینه‌سازی مصرف سوخت به خصوص گاز را حل نكنیم اگر پروسه‌های طولانی مناقصات نفت را در به كارگیری دكل‌های حفاری و فناوری‌های نوین سامان ندهیم، ایران طی چند سال آینده، یك كشور بی‌دست و پا در تولید انرژی است و چیزی شبیه به كشورهای آفریقایی و افغانستان و كشورهایی از این دست خواهد شد. نگرانی از ناترازی انرژی و تبعات آن در آینده، از كنشگران حوزه انرژی، به نمایندگان مجلس، دولتمردان و اكنون به توده‌های مردم رسیده است. نگرانی قابل تاملی كه در نتیجه نوعی بی‌عملی ساختاری رخ داده است و البته همه ما این وضع بغرنج را نتیجه تحریم و بی‌توجهی به اثر سازمان‌هایی مانند FATF می‌دانیم كه شاید سرآغاز آن پانزده سال پیش و با كاغذپاره خواندن قطعنامه‌ها آغاز شد، اما این روند خسارت‌بار چرا ادامه یافته و همچنان ادامه می‌یابد؟ شوربختانه اثر ناترازی انرژی خود را در زندگی مردم نشان می‌دهد و در آینده در مطالبات آنها به شكل دیگری نمایش داده می‌شود و در نتیجه بی‌اعتمادی و نااطمینانی به ساخت سیاسی كشور از سوی مردمی كه همیشه پشت سر سیاست‌های كلان نظام راه‌ رفته‌اند، می‌تواند پرخسارت و هزینه‌زا باشد. حضور رییس‌جمهور در هفتادو‌نهمین مجمع عمومی سازمان ملل می‌تواند در حوزه‌های سیاست خارجه، جذب سرمایه‌گذار و دیپلماسی انرژی اثرگذار باشد. آن هم درست در زمانی كه ابرچالش ناترازی انرژی، گریبان كشور را گرفته است. رییس‌جمهور و تیم همراه در سفر به نیویورك می‌توانند ظرفیت بالای كشور در حوزه تأمین انرژی اروپا را با استفاده از دیپلماسی انرژی به طرف مقابل ابراز كنند. این رویكرد نوآورانه زمانی كه روسیه به عنوان بزرگ‌ترین تامین‌كننده انرژی اروپا درگیر جنگ اوكراین است، می‌تواند چاره‌ساز باشد. دیپلماسی جدید ایران می‌تواند با شگردی تازه و دوری از تنش‌زدایی، همانطور كه رییس‌جمهور محترم نیز تاكید دارند، منجر به اطمینان‌سازی برای حل تعارض‌های سیاسی و امنیتی با غرب باشد و ظرفیت بزرگ كشور در صادرات انرژی و جذب سرمایه‌ خارجی را بهبود بخشد. اتفاقی كه البته تاكنون انجام نشده و در نتیجه آن بزرگ‌ترین سود به كشورهایی مانند قطر رسیده كه در تولید و صادرات انرژی به خصوص گاز رقیب ما محسوب می‌شوند. درك این واقعیت باید در ساخت دیپلماسی كشور قرار گیرد كه صنعت نفت و گاز كشور اگر بخواهد سرپا بماند و به نوعی توسعه یابد، همواره نیازمند ورود سرمایه، تكنولوژی و دانش جدید است و این اتفاق جز با بهبودی رابطه با كشورهای دیگر امكان‌پذیر نیست. دیپلماسی انرژی یك رویكرد تازه است كه باید در دستور كار باشد و در این صورت، رییس‌جمهور محترم و تیم وزارت خارجه با همكاری مجلس به خصوص كمیسیون انرژی می‌توانند آغازگر فصل تازه‌ای در ایجاد دیپلماسی انرژی در منطقه و جهان باشند و ایران را از بن‌بست احتمالی ناشی از كسری انرژی در سال‌های آینده نجات دهند.