هوشنگ جهانبخش| اول فارس : امروز ۱۵ اردیبهشتماه ۱۴۰۵ خورشیدی، روزی است که در تقویم رسمی کشور به نام «روز شیراز» ثبت شده است. شهری که نه تنها در ایران، بلکه در سراسر جهان به عنوان مهد تمدن، دیار شعر و ادب و نگین فرهنگ ایرانی شناخته میشود. این گزارش نگاهی جامع دارد به پیشینه تاریخی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی سومین حرم اهل بیت (ع) و همچنین ویژگیهای طبیعی و انسانی که شیراز را به یکی از استثناییترین شهرهای جهان تبدیل کرده است.
✅ چرا ۱۵ اردیبهشت؟ ریشه و دلیل نامگذاری
نامگذاری ۱۵ اردیبهشت به عنوان «روز شیراز» در سال ۱۳۸۱ با پیشنهاد شورای شهر شیراز و تأیید مجلس شورای اسلامی صورت گرفت و نخستین باری بود که یک شهر ایرانی صاحب روزی اختصاصی در تقویم ملی شد. اما انتخاب این تاریخ مصادف با نیمه فصل بهار ریشه در چه دلایلی دارد؟ علت اصلی زیبایی بینظیر شیراز در اردیبهشت ماه است؛ ماهی که عطر بهارنارنج در کوچههای شهر پیچیده، باغهای تاریخی در اوج طراوت و سرسبزی به سر میبرند و هوای شیراز در لطیفترین حالت خود قرار دارد. از ۱۵ تا ۲۲ اردیبهشت هر سال به عنوان «هفته شیراز» نامگذاری شده و برنامههای ویژه فرهنگی، هنری و گردشگری از جمله ورود رایگان به موزهها و آثار تاریخی، حملونقل عمومی رایگان، شبهای شعر، نمایشگاههای خوشنویسی، کنسرتهای موسیقی اصیل و تخفیفهای اقامتی در این ایام برگزار میشود. علاوه بر این، ۱۵ اردیبهشت با جشن باستانی «بهاربد» (جشن میانه بهار) هماهنگی دارد که نماد زایش طبیعت و پیوند با فرهنگ و آیینهای کهن ایرانی است؛ از این رو روز شیراز نه تنها یادبود یک شهر، بلکه تجلیگاه پیوند عمیق طبیعت، تاریخ و هویت ایرانی است.پیشینه تاریخی؛ از کهنروزگاران تا پایتختی زندیه
۱. ریشههای باستانی و تمدنی شیراز از جمله شهرهای باستانی و تاریخی ایران است که قدمتی چندهزارساله دارد. بررسیهای باستانشناسی نشان میدهد شیراز پیشینهای بیش از ۶۵۰۰ سال دارد و در دوران ایلامیان با نامهایی همچون «تیرازیس» و «شیرازیس» شناخته میشده است. در الواح عیلامی مکشوف در تخت جمشید نیز از نام «شیراز» به اشکال گوناگون یاد شده است. ظاهراً بنیانگذاران شهر شیراز در قرن اول هجری، نام آن را از قلعهای که از پیش از اسلام در نزدیکی محل فعلی با همین نام وجود داشته، برگرفتهاند. در سال ۴۳۰ هجری قمری، امیر ابوکالیجار شهر استخر را خراب کرد و جمعیت آن را به شیراز جدید کوچ داد و به زودی این شهر رونق یافت و آباد گردید.۲. در دوران هخامنشی و ساسانی در دوران هخامنشیان و ساسانیان، شیراز به عنوان یکی از پایگاههای مهم تمدن ایرانی نقشآفرینی میکرد. اگرچه پایتختهای اصلی هخامنشیان در پاسارگاد و تخت جمشید (هر دو در نزدیکی شیراز امروزی) قرار داشت، اما خود شیراز نیز از رونق و جایگاه ویژهای برخوردار بود. وجود آرامگاههای باستانی، کتیبهها و آثار سنگی در مناطق اطراف شیراز گواه این ادعاست.
۳. شیراز پایتخت زندیه شکوه دوباره شیراز در تاریخ ایران به دوران کوتاه ولی پرشکوه زندیه برمیگردد. کریمخان زند در سال ۱۱۸۰ هجری قمری (۱۷۶۶–۱۷۶۷ میلادی) شیراز را به عنوان پایتخت سلطنت خود برگزید. در این دوران بود که بناهای باشکوهی همچون «ارگ کریمخانی»، «بازار وکیل»، «حمام وکیل»، «مسجد وکیل» و «باغهای زیبای شیراز» ساخته شد. دروازه قرآن شیراز نیز در دوران زندیه به اوج شکوه و اعتبار خود رسید و به دستور کریمخان زند مورد بازسازی گسترده قرار گرفت. شیراز در این دوره رونقی دوباره یافت و بر جمعیت و اهمیت آن افزوده شد.
۴. دوران قاجار و پهلوی با روی کار آمدن قاجاریه و انتقال پایتخت از شیراز به تهران، اهمیت سیاسی این شهر کاهش یافت. در اوایل دوره قاجار، حاکمان از نظر سیاسی، نظامی و اقتصادی بیشتر به استانهای شمالی کشور توجه میکردند و استان فارس از رونق پیشین خود فاصله گرفت. با این حال، شیراز همچنان به عنوان مرکز فرهنگی و مذهبی جنوب ایران اهمیت خود را حفظ کرد. در دوره پهلوی، تحولات شهرسازی گستردهای در شیراز رخ داد و این شهر با احداث خیابانهای جدید، بناهای دولتی و گسترش زیرساختهای مدرن، چهرهای جدید به خود گرفت. برگزاری «جشن هنر شیراز» از سال ۱۳۴۶ رویدادی تأثیرگذار در حیات فرهنگی این شهر بود که نقش آن را در تحولات هنری و سیاسی آن دوران پررنگ ساخت. برای تکمیل این بخش، میتوان در نسخه نهایی به تحولات دوره صفویه (توجه به شیراز به عنوان یک مرکز مذهبی و تجاری) و رویدادهای مهم قرن بیستم مانند نقش شیراز در جنبش مشروطه و انقلاب اسلامی (با تکیه بر نقش علمای بزرگ شیراز و اسناد تاریخی موجود) نیز به طور خلاصه اشاره کرد.
پیشینه ادبی و فرهنگی؛ شهر شعر، عرفان و هنر ایرانی
۱. حافظ و سعدی؛ دو ستون ادبیات جهان
شیراز در سراسر جهان با دو نام بلندآوازه گره خورده است: حافظ و سعدی. شاعرانی که کلامشان قرنهاست بر جان و جهان فارسیزبانان نشسته و آثارشان به عنوان گنجینههای ارزشمند ادبیات جهانی شناخته میشود. آرامگاه این دو شاعر (حافظیه و سعدیه) همواره پذیرای جهانگردان بسیاری از سراسر جهان است. ۲. دیگر شاعران و بزرگان شیراز شیراز زادگاه یا مأوای شاعران و نویسندگان بزرگی دیگری نیز بوده است: خواجوی کرمانی، اهلی شیرازی، شوریده شیرازی، قاآنی شیرازی، وصال شیرازی و در دوران معاصر مهدی حمیدی شیرازی (حافظ معاصر) و بیژن سمندر (بنیانگذار شعر با گویش شیراز). علاوه بر چهرههای ادبی، شیراز مدفن شخصیتهای مذهبی برجستهای همچون شاهچراغ (احمد بن موسی الکاظم، برادر امام رضا علیه السلام) است که حرم مطهر او یکی از مهمترین زیارتگاههای ایران محسوب میشود. ۳. باغهای ایرانی و فرهنگ باغستان شیراز به شهر شعر، شراب، باغ و گل و بلبل معروف است. باغ در فرهنگ ایرانیان جایگاه ویژهای دارد و شیراز از قدیم به داشتن باغهای بسیار و زیبا مشهور بوده است. از معروفترین باغهای شیراز میتوان به باغ ارم (ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو به عنوان باغ ایرانی)، باغ عفیفآباد، باغ دلگشا و باغ جهاننما اشاره کرد. ۴. صنایع دستی و هنرهای سنتی شیراز از دیرباز مهد صنایع دستی ارزشمندی بوده است. خاتمکاری شیراز شهرت جهانی دارد و قالیبافی، منبتکاری، قلمزنی، سنگتراشی و گلیمبافی نیز از دیگر هنرهای اصیل این شهر به شمار میروند. متأسفانه بافت تاریخی شیراز و محلههای قدیمی همچون محله سنگ سیاه، درب شاهزاده، بالاکفت، اسحاق بیگ و میدان شاه که روزگاری نماد هویت تاریخی این شهر بودند، امروزه در خطر تخریب و فراموشی قرار دارند. ۵. فرهنگ مدارا و مردمداری یکی از ویژگیهای برجسته شیراز در طول تاریخ، فرهنگ مدارا و پذیرندگی است. این شهر همواره محلی برای زیست مسالمتآمیز پیروان ادیان و مذاهب مختلف بوده و اقوام گوناگون در کنار یکدیگر در آن زندگی کردهاند؛ از جمله محله ارمنینشینان شیراز که خود گواهی بر این تنوع فرهنگی است. این فرهنگ مدارا، شیراز را به شهری تبدیل کرده که در آن گفتوگو، هنر و اندیشه همواره جایگاه ویژهای داشته است. ۶. تداوم حیات فرهنگی در دوران معاصر شیراز امروز نیز همچنان زنده، پویا و خلاق در عرصههای مختلف هنری نفس میکشد و هنرمندانی را پرورش میدهد که هر یک ادامهدهنده همان مسیر روشن فرهنگی هستند. از صحنههای تئاتر تا قاب سینما و تلویزیون، شیراز همواره خاستگاه چهرههایی بوده که با استعداد و پشتکار خود، نام این شهر را در عرصه ملی و فراتر از آن طنینانداز کردهاند. روز شیراز، روز بازگشت به ریشهها و روزی برای آن است که بار دیگر به خود یادآوری کنیم این شهر فقط یک جغرافیا نیست، بلکه مکتبی است از زیبایی، خلاقیت و انساندوستی.
پیشینه سیاسی و اجتماعی شیراز ؛ از قدرت تا احیای هویت
۱. شیراز مرکز قدرت سیاسی در دورههای مختلف شیراز در طول تاریخ فراز و نشیبهای سیاسی بسیاری را پشت سر گذاشته است. اوج قدرت سیاسی این شهر به دوره زندیه (حدود ۱۷۶۶ تا ۱۷۹۴ میلادی) بازمیگردد که کریمخان زند آن را به عنوان پایتخت ایران برگزید. اما پس از روی کار آمدن آقا محمدخان قاجار و انتقال پایتخت به تهران، شیراز اهمیت سیاسی پیشین خود را از دست داد. ۲. ساختار قدرت در دوره قاجار در دوره قاجار، سطح مدیریت استانی به دو بخش تقسیم میشد: جایگاههای موقت (سرفرماندارها و وزیرانی که از تهران منصوب میشدند) و جایگاههای همیشگی (سرپرستان محلی که اغلب به صورت موروثی قدرت را در دست داشتند). کلانترها (ناظران بر کدخداها، بزرگان طوایف و اصناف) پایههای قدرت سیاسی محلی را تشکیل میدادند که مالکیت زمین، توان نظامی و موقعیت رسمی در حکومت از ارکان قدرت آنان بود.۳. تحولات اجتماعی و ناآرامیها در دوره قاجار، استان فارس شاهد ناآرامیهای شهری متعددی بود که با ناآرامیهای اقوام همراه میشد و بینظمی گستردهای را در استان ایجاد میکرد. تشکیل گروههای دوگانه از ایل قشقایی و قبایل همپیمان و دیگر اقوام و قبایل و ایلات ساکن در شیراز و فارس ، ادامه خودمختاری محلی خانها و زمینداران بانفوذ، و افزایش نقش علمای دینی در سیاست استان از مهمترین تحولات سیاسی-اجتماعی این دوره بودند.
۴. انقلاب اسلامی و نقش شیراز شیراز در تحولات انقلاب اسلامی ایران نقش برجستهای ایفا کرد. از سالهای نخستین دهه ۱۳۴۰، علمای بزرگ شیراز همچون آیتالله سید عبدالحسین دستغیب (از شهدای محراب) و سایر شخصیتهای مذهبی، همراه با اقشار مختلف مردم، در مبارزه با رژیم پهلوی پیشگام بودند. جشنهای هنر شیراز که از سال ۱۳۴۶ آغاز شده بود، به نقطه عطفی در اعتراضات فرهنگی و سیاسی تبدیل شد و نقش شیراز را در پیروزی انقلاب اسلامی پررنگتر کرد.
۵. شیراز امروز؛ کلانشهری با چالشها و فرصتها امروزه شیراز چهارمین شهر پرجمعیت ایران، مرکز استان فارس و یکی از کلانشهرهای مهم کشور با ۱۱ منطقه شهری مستقل و مساحتی بالغ بر ۲۴۰ کیلومتر مربع است. این شهر با جمعیتی حدود دو میلیون نفر، با چالشهای متعددی از جمله ترافیک سنگین، آلودگی هوا، تخریب بافت تاریخی، مدیریت منابع آب و مسکن مواجه است که نیازمند برنامهریزی دقیق و مشارکت همه نهادهای مسئول است. با وجود این، شیراز همچنان قلب تپنده جنوب ایران و نماد هویت و فرهنگ ایرانی باقی مانده است.
ویژگیهای مردمان شیراز و اقوام ساکن
۱. جمعیت و ترکیب قومی بر اساس آخرین سرشماریها، جمعیت شیراز حدود ۲ میلیون نفر است (بر اساس سرشماری ۱۳۹۵ بالغ بر ۱٬۵۶۵٬۵۷۲ تن). این شهر، پنجمین شهر پرجمعیت ایران را تشکیل میدهد. ترکیب جمعیتی شیراز امروز عمدتاً دو زبانه است. فارسیزبانان (تاجیکزبانان) و ترکان قشقایی اکثریت جمعیت شهر شیراز را تشکیل میدهند و اکثریتی بزرگ از مردمان لر زبان ، و اقلیتهای عرب، بلوچ، کرد، لارستانی و غیره در این شهر سکونت دارند. همچنین گروههای کوچکی از اقوام ارمنی، کلیمی و سایر اقلیتهای دینی نیز در شیراز زندگی میکنند.۲. زبان و گویش زبان اصلی مردم شیراز فارسی است، اما لهجهٔ شیرازی ویژهای دارند که یکی از شیرینترین و موزونترین لهجههای زبان فارسی به شمار میرود. این لهجه در کنار گویش تاجیکی و دری، ریشه در زبان فارسی میانه (پارسی میانه) دارد و از اصیلترین گویشهای زبان فارسی است. وجود زبانها و گویشهای متعدد در کنار یکدیگر، نشاندهنده فرهنگ مدارا و پذیرندگی مردم شیراز است.
۳. فرهنگ و منش شیرازیها مردم شیراز به مهربانی، مهماننوازی، ذوق هنری و ادبدوستی شهرت دارند. شیرازیها به فرهنگ و تاریخ خود بسیار افتخار میکنند و همواره در حفظ و پاسداشت میراث گذشته کوشا بودهاند. مذهب اکثریت مردم شیراز، اسلام و پیروی از مذهب تشیع اثنی عشری است. مناسبتهای خاصی همچون نوروز و مراسم تحویل سال در حافظیه، آیینهای ویژه ماه محرم و صفر با حضور پرشور مردم، جشنهای سده و مهرگان و همچنین جشنوارههای تابستانی مرتبط با انجمنهای ادبی و فرهنگی، بخشی از فرهنگ غنی مردم شیراز را تشکیل میدهد. سنتهایی همچون پخت آش و نذری در ایام مذهبی، غذاهای محلی (کوفته شیرازی، کلم پلو، یخنی، انواع آشها و خورشهای محلی) و مراسم عروسی سنتی (از جمله مراسم عروسی بهارنارنج) جلوههایی از هویت بومی و فرهنگی این شهر است.
۴. در معرض تهدید بودن فرهنگ بومی متأسفانه با گسترش شهرنشینی و مهاجرتهای بیرویه به شیراز، فرهنگ بومی و گویش شیرازی روز به روز کمرنگتر میشود و نسل جدید کمتر با رسوم و آیینهای اصیل شیرازی آشناست. بسیاری از محلههای قدیمی و بافت تاریخی شهر نیز در حال تخریب هستند و هویت تاریخی شیراز را با تهدید مواجه ساختهاند. این مسئله نیازمند توجه ویژه مسئولان فرهنگی و تلاش برای حفظ میراثهای ناملموس این سرزمین کهن است.
وضعیت آب و هوا و اقلیم شهر شیراز
۱. موقعیت جغرافیایی شیراز با مختصات جغرافیایی ۲۹ درجه و ۳۶ دقیقه شمالی و ۵۲ درجه و ۳۲ دقیقه شرقی در جنوب غرب ایران و در بخش مرکزی استان فارس قرار دارد. این شهر از شمال و غرب توسط رشتهکوههای زاگرس از جمله کوههای دراک، بمو، سبزپوشان، چهلمقام و باباکوهی احاطه شده که این کوهها به عنوان حصاری طبیعی نقش مهمی در شرایط اقلیمی و امنیتی شهر ایفا میکنند. ارتفاع شیراز از سطح دریا بین ۱۴۸۰ تا ۱۶۷۰ متر در نقاط مختلف شهر متغیر است و همین عامل، شرایط اقلیمی خاصی را برای این شهر به ارمغان آورده است.۲. نوع اقلیم آب و هوای شیراز از نوع مدیترانهای است که در آن تابستانها نسبتاً گرم و خشک و زمستانها معتدل و همراه با بارندگی میباشد. - تابستانها (خرداد تا شهریور): گرم و خشک با میانگین دمای حدود ۳۰ درجه سانتیگراد. گاهی دما تا بالای ۴۰ درجه نیز میرسد. - پاییز (مهر تا آذر): معتدل و مطبوع، بهترین فصل برای گردشگری و طبیعتگردی. - زمستانها (دی تا اسفند): سرد و بارانی. میانگین دمای هوا تا ۵ درجه سانتیگراد هم کاهش مییابد و گاه با بارش برف نیز مواجه میشویم. - بهار (فروردین تا خرداد): لطیف، دلپذیر و عطرآگین، اوج زیبایی شیراز در اردیبهشتماه با شکوفههای بهارنارنج و طراوت بینظیر باغهای تاریخی.
۳. میزان بارندگی و منابع آبی میزان بارندگی سالانه شیراز بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ میلیمتر در نواحی مختلف و گاه تا ۶۰۰ میلیمتر نیز گزارش شده است. رودخانهٔ خشک شیراز (رودخانه فصلی) از مهمترین رودخانه های شهر است که پس از عبور از شیراز به سمت جنوب شرقی حوضه خود متمایل شده و به دریاچه مهارلو میریزد.
۴. ویژگیهای منحصر به فرد
- بهارنارنجهای شیراز: اردیبهشتماه شیراز با عطر بینظیر درختان بهارنارنج، به شهر بهشتآسا تبدیل میشود. این ویژگی خاص آب و هوایی، شیراز را در این ماه به یکی از زیباترین شهرهای جهان تبدیل میکند. -
-گلهای رز و لاله: آب و هوای شیراز به کشت انواع گلهای رز، لاله و نرگس بسیار مناسب است و سالانه جشنوارههای گلی متعددی در این شهر برگزار میشود.
- بودن در منطقه زاگرس: قرارگیری در دامنه زاگرس، شیراز را از برخورداری از هوای پاک و خنک کوهستانی بهرهمند ساخته است.
سخن آخر؛ چرا شیراز یک روز تمام میخواهد؟ شیراز، شهری است که تمدن ۶۵۰۰ ساله را در آغوش دارد. شهری که حافظ و سعدی از آن برخاستهاند و آثارشان نه فقط در ایران، بلکه در سراسر جهان تدریس میشود. شهری که باغهای ایرانیاش در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده و شهری که کریمخان زند آن را پایتخت ایران کرد. امروز، ۱۵ اردیبهشتماه، نه فقط روز یک شهر، بلکه روز پاسداشت هویت، فرهنگ، تاریخ و هنر ایرانزمین است. روز شیراز بهانهای است برای بازخوانی این حقیقت که شیراز، تکهای از بهشت در دل فارس است؛ جایی که تاریخ با هنر و طبیعت با عشق در هم آمیختهاند. این روز را به همه ایرانیان، به ویژه شیرازیهای خونگرم و فرهنگدوست، تبریک میگوییم.امید که عطر بهارنارنج شیراز، همواره در کوچههای تاریخ این سرزمین جاری باشد.
💬 دیدگاهها (0)
نظر خود را بنویسید