شهر باستانی بیشاپور، یکی از مهمترین پایتخت‌های شاهنشاهی ساسانی، در ۱۵ کیلومتری غرب کازرون و در کنار رودخانه شاپور واقع شده است. این شهر که در سال ۲۶۶ میلادی به دستور شاپور یکم و به شکرانه پیروزی بر امپراتوری روم ساخته شد، امروزه به عنوان یکی از ارزشمندترین آثار تاریخی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده و با وجود کاوش‌های گسترده، همچنان ۹۷ درصد از آن زیر خاک مدفون است.

واژه «بیشاپور» از دو جزء «بَی» به معنای بزرگ، خداوندگار و شاه، و «شاپور» نام بنیانگذار شهر تشکیل شده است. بنابراین بیشاپور را می‌توان «شاپور بزرگ» یا «خداوندگار شاپور» معنا کرد. برخی منابع تاریخی نیز این نام را تغییرشکل یافته «بنای شاپور» دانسته‌اند.

بر اساس نپیک‌ های بجا ماده از گذشته (کتب تاریخ) ، پیش از احداث شهر بیشاپور در همین محل، شهری باستانی به نام «دیندلّا» وجود داشته که همزمان با کازرون توسط طهمورث پیشدادی بنیانگذاری شده و در زمان شاهنشاهی هخامنشی رو به آبادی نهاده، اما طی حمله اسکندر مقدونی به ایران، ویران گشت.

در سال ۲۶۶ میلادی و پس از پیروزی ارتش ساسانی بر رومیان و اسارت والرین، امپراتور روم، در نبرد ادسا، شاپور یکم دستور احداث شهر بیشاپور را بر روی ویرانه‌های دیندلّا صادر کرد. شاپور نام خود را بر این شهر نهاد و معمار ماهری به نام «اپسای حرانی» را برای احداث این شهر انتخاب کرد.

بیشاپور به روش شهرسازی یونانی (هیپوداموسی) و توسط اسیران رومی احداث شد و بیشتر بناهای آن نیز توسط مهندسین و معماران رومی ساخته شد. این شهر به عنوان یکی از پایتخت‌های شاهنشاهی ساسانی و مرکز کوره و ایالت «شاپورخوره» به شمار می‌رفت.

بیشاپور از معدود شهرهای تاریخی ایران است که به سبک شهرسازی یونانی (هیپوداموس) احداث شده است. این شهر با حدود دو کیلومتر طول و یک کیلومتر عرض در زمینی مستطیلی‌شکل با دو خیابان اصلی شمالی-جنوبی و شرقی-غربی طراحی شده که در مرکز شهر یکدیگر را قطع می‌کرده‌اند.

شهر دارای چهار دروازه به نام‌های «هرمز، مهر، بهرام و شهر» بوده و در زوایای قائم خیابان‌ها و کوچه‌های منشعب آن، کاخ‌های سلطنتی با تزئینات و گچبری‌های فاخر، ایوان‌های مزیّن به موزائیک، معابد و تالارهای وسیع پذیرایی، بناهای فاخر با سرستون‌های بزرگ و حجاری‌شده قرار داشته است.

بیشاپور از دو بخش اصلی تشکیل می‌شده است:

ارگ سلطنتی: شامل معبد آناهیتا، تالار تشریفات، کاخ شاپور، کاخ والرین و ایوان موزائیک

منطقه عامه‌نشین: شامل خانه‌های مسکونی، گرمابه، کاروانسرا و بازار

 آثار شاخص و بناهای تاریخی

۱. معبد آناهیتا
معبد آناهیتا، نیایشگاه الهه آب، یکی از مهم‌ترین و ارزشمندترین بناهای مجموعه بیشاپور است که در کنار کاخ شاپور در دره بیشاپور قرار گرفته است.

ویژگی‌های معماری معبد:

این بنا به صورت مکعبی به ابعاد ۱۴ متر و با الهام از معماری هخامنشی ساخته شده است

معبد در فرورفتگی ۶ متری از سطح زمین ساخته شده و فاقد سقف است؛ به طوری که تنها ۸ متر آن روی زمین و ۶ متر آن زیر زمین قرار دارد

سنگ‌های تراشیده‌شده بدون ملات و به صورت دوجداره با بست‌های آهنی به یکدیگر متصل شده‌اند

بر بالای دیوار و ستون‌های آن، کله‌گاوهایی نصب شده که نماد الهه آب است

سیستم هوشمندانه آبرسانی:

آب رودخانه شاپور از فاصله ۲۵۰ متری با سیستمی هوشمندانه به درون معبد هدایت می‌شده است. در صحن داخلی معبد، آبگیری کم‌عمق با گنجایش ۶۰ متر مکعب ساخته شده و اطراف آن سکوهایی برای نشستن نیایشگران تعبیه شده است. آب از سه طرف وارد معبد می‌شده و از مجرای خروجی به صورت تدریجی و نامحسوس به زمین فرو می‌رفته تا آب همواره پاک و تازه باشد.

معبد آناهیتا محل برگزاری جشن‌های مذهبی و پاکیزگی آیینی پیش از ورود به آتشکده بوده است. دسترسی به این معبد تنها برای خانواده شاه، دبیران و روحانیان امکان‌پذیر بوده و اشخاص عادی اجازه ورود نداشته‌اند.

۲. تالار تشریفات

تالار پذیرایی شاپور ساسانی با مساحت ۷۸۱ متر مربع و ارتفاع ۲۳ متر، یکی از بزرگترین آثار معماری دوره ساسانی به شمار می‌رود.

ویژگی‌های شاخص:

برای اولین بار در تاریخ معماری ساسانی به صورت چلیپای ایرانی (چهار ایوانی) احداث شده است

دارای چهار ایوان متقارن و متقابل با گنبدی بزرگ و شلجمی (سهمی) در مرکز

هر یک از بدنه‌های ایوان‌ها دارای سه طاقچه متقارن و در مجموع ۶۴ طاقچه تزئینی با گچبری‌های زیبا و نقش‌های هندسی، گیاهی و رنگ‌های متنوع بوده است

اطراف تالار با دالان‌هایی برای گردش احاطه شده که دالان غربی به معبد آناهیتا و دالان جنوبی به ایوان موزائیک منتهی می‌شده است

این الگوی معماری چهارایوانی بعدها الهام‌بخش ساخت بسیاری از آتشکده‌ها و بناهای پس از اسلام گردید.

۳. ایوان موزائیک

در انتهای دالان‌های شرقی و غربی تالار تشریفات، دو ایوان با کف‌پوشی از موزائیک‌های رنگین با تصاویری از چهره و اندام انسان و گیاهان قرار دارد.

ویژگی‌ها:

طول حدود ۲۵ متر و عرض ۶ متر

کف آن با سنگ‌های رنگی و موزائیک‌های ماهرانه فرش شده است

این ایوان جایگاه اختصاصی و اندرونی شاپور ساسانی بوده است

برخی از قطعات ارزشمند موزائیک‌های این ایوان اکنون در موزه لوور پاریس و موزه ایران باستان نگهداری می‌شود

۴. کاخ والرین

کاخ والرین در فاصله ۱۵۰ متری تالار تشریفات قرار دارد و به دستور شاپور یکم برای سکونت والرین، امپراتور شکست‌خورده روم، احداث شد.

ویژگی‌های معماری:

این کاخ به شکل هشت‌گوش ساخته شده و تماماً از سنگ‌های یکدست و نقشدار ساخته شده است

جدار داخلی آن با سنگ‌های تراشیده و نقشدار و سطح بیرونی با روکش گچ سفید پوشانده شده تا به شکل یک کاخ سفید جلوه کند

تمام قسمت‌های این کاخ دارای نقوش برجسته و گچبری‌های فاخر بوده است

کاخ توسط چهار دالان به حیاط باز می‌شده است

والرین در تمام عمر خود در این کاخ تحت نظر بود و بنا به برخی روایات در همین شهر درگذشت.

۵. ستون‌های یادبود (جایگاه نذورات)

در حاشیه غربی خیابان شمالی-جنوبی بیشاپور، دو ستون سنگی به ارتفاع ۹ متر با سرستون‌های فاخر قرار دارد.

اهمیت تاریخی:

بر روی یکی از ستون‌ها، سند تاریخی احداث شهر بیشاپور به خط پهلوی اشکانی و ساسانی حک شده است که قدیمی‌ترین سند مکتوب شهرسازی ایران محسوب می‌شود

بر بالای ستون دیگر، پیکره شاپور یکم نصب شده بوده است

مطابق متن کتیبه، طراح و مهندس ناظر بیشاپور، شخصی به نام «اپسای حرانی» بوده که بسیار مورد توجه شاپور ساسانی بوده است

در پای این ستون‌ها مراسم مذهبی انجام می‌شده و این ستون‌ها علاوه بر جنبه تقدس، یک بنای یادگاری نیز به شمار می‌رفته‌اند

۶. قلعه دختر

در شمالی‌ترین قسمت شهر باستانی بیشاپور، قلعه‌ای به نام «قلعه دختر» قرار دارد که وظیفه حفاظت از این شهر را بر عهده داشته است. بر روی قلّه یکی از کوه‌های شمال بیشاپور و در نزدیکی تنگ اژدها، این قلعه که به برج آتشکده نیز مشهور است، به عنوان حصار شهر عمل می‌کرده و از آنجا تمام شهر و اطراف آن قابل زیر نظر گرفتن بوده است. برج آتشدانی که در بالای آن وجود داشته، برای ارسال پیام‌ها به وسیله آتش مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

۷.  غار شاپور و مجسمه شاپور یکم

در انتهای تنگه چوگان، دهانه غاری به نام غار شاپور با ارتفاع حدود ۸۰۰ متر و دهانه ۳۰ متر قرار دارد. در ورودی این غار، مجسمه باشکوه شاپور یکم با ارتفاع ۷ متر و پهنای شانه‌های حدود ۲ متر قرار دارد که تنها مجسمه باقی‌مانده از دوران باستان است. این مجسمه که از یک ستون غول‌پیکر درون غار تراشیده شده، ۱۷۰۰ سال قدمت دارد و متأسفانه هر دو دست آن شکسته شده است.

در دهانه غار دو کتیبه سنگی وجود دارد که یکی ترجمه کتیبه شاپور در نقش رجب و دیگری نحوه برپاسازی مجسمه پس از ۱۰۰ سال را بیان می‌کند.

فتح توسط اعراب:

در جریان حمله اعراب به ایران در سال ۱۷ هجری، عمر بن خطاب، مجاشع بن مسعود را مأمور فتح شاپورخوره کرد و با وجود مقاومت‌های بسیار زیاد مردم، اعراب بیشاپور را فتح کردند.

شورش‌های مردم علیه اعراب:

در سال ۲۳ هجری، مردم شاپورخوره به فرماندهی برادر شهرگ از نجیب‌زادگان ساسانی، استقلال خود را از خلافت راشدین اعلام کردند. اما عثمان بن ابی‌العاص پس از نبرد بزرگ بیشاپور و محاصره این شهر، با صلح و دریافت مالالمسالمه و جزیه، بار دیگر شهر را فتح کرد

در سال ۲۶ هجری، اهالی دوباره پیمان خود را شکستند و عثمان با ابوموسی اشعری شهر را با جنگ فتح کرد. مقاومت به حدی بود که عبیدا، سردار عرب، به سختی زخمی شد و در هنگام مرگ از سپاهیان عرب خواست تا به خونخواهی او، مردم این منطقه را قتل‌عام کنند

در سال ۶۸ هجری، مردم یک بار دیگر شورش کردند و توسط عمر بن عبیدالله بن معمر سرکوب شدند

در سال ۸۳ هجری، مردم آواره در شاپورخوره به عبدالرحمن بن محمد بن اشعث در شورش علیه حجاج بن یوسف شتافتند و با شکست لشکر حجاج، شهر کوفه را تصرف نمودند. هرچند در نهایت با رسیدن نیروی کمکی، شورشیان شکست خورده و شاپورخوره از نو تحت کنترل امویان قرار گرفت

دوران آل بویه:

در سال ۳۲۱ هجری، رکن‌الدوله دیلمی کازرون و شاپور را تصرف کرد. حاکمان آل بویه، به ویژه عضدالدوله دیلمی، کوشیدند تا همزمان با رونق کازرون، شهر باستانی بیشاپور را نیز احیا کنند و توانستند رونق را پس از چند سده تا حدودی به این شهر بازگردانند. سکه‌های ضرب بیشاپور در این دوره، این مطلب را تأیید می‌کند. ابن حوقل در نیمه اول سده چهارم هجری در مورد رونق بیشاپور می‌گوید: «شهری به اندازه اصطخر، ولی از آن آبادتر و پرجمعیت‌تر بوده و مردمانش توانگرتر بوده‌اند».

نابودی نهایی:

بیشاپور در نیمه دوم سده چهارم هجری رو به خرابی رفت. در زمان امپراتوری سلجوقی، اداره نواحی پارس به ملوک ایل شبانکاره سپرده شد. افراد این ایل همیشه دست به کشتار و غارت در این منطقه می‌زدند تا اینکه در نهایت ابوسعید شبانکاره در سال ۴۹۵ هجری، شهر بیشاپور را به آتش کشید و با خاک یکسان کرد. پس از آن نیز زلزل‌های مهیب تیر آخر را به پیکره این شهر وارد کرد.

با ویرانی شهر، بیشتر مردم بیشاپور به کازرون و اطراف آن مهاجرت کردند و رونق خود را به این شهر منتقل کردند.