وقتی روده با مغز حرف می‌زند؛ راز علمی محور روده–مغز»

فاطمه افراسیابی، دانشجوی دکتری زیست‌شناسی سلولی مولکولی، مدرس دانشگاه و کارشناس آزمایشگاه میکروبیولوژی|شیراز

تا چند سال پیش، میکروارگانیسم‌های ساکن بدن انسان عمدتاً موجوداتی بی‌اهمیت یا گاهی بیماری‌زا تلقی می‌شدند. اما پیشرفت فناوری‌های تعیین توالی ژنومی و مطالعات متاژنومیک نشان داد که بدن انسان درواقع یک «اکوسیستم پیچیده» است؛ اکوسیستمی که تریلیون‌ها میکروب در آن زندگی می‌کنند و نقشی فراتر از هضم غذا دارند.

مجموعهٔ این میکروارگانیسم‌ها شامل باکتری‌ها، ویروس‌ها، قارچ‌ها و آرکی‌ها، «میکروبیوتا» نامیده می‌شود و ژنوم جمعی آن‌ها تحت عنوان «میکروبیوم» شناخته می‌شود. بیشترین تراکم این میکروارگانیسم‌ها در رودهٔ بزرگ قرار دارد؛ جایی که تعامل دائمی میان میکروب‌ها و سلول‌های انسانی برقرار است. امروزه میکروبیوم نه‌تنها یک همزیست ساده، بلکه بخشی از سیستم تنظیمی بدن محسوب می‌شود.

مطالعات جدید نشان داده‌اند که میکروبیوم روده در تنظیم ایمنی، متابولیسم، التهاب و حتی عملکرد عصبی نقش دارد. در سال ۲۰۲۵، مقاله‌ای در Nature Reviews Microbiology نشان داد که ارتباط میان میکروبیوم و سیستم عصبی از طریق مسیرهای نورواپیتلیال، متابولیت‌های میکروبی و سیگنال‌های عصبی بسیار پیچیده‌تر از تصورات قبلی است. پژوهشگران این ارتباط را بخشی از یک شبکهٔ گستردهٔ تنظیمی میان روده و مغز می‌دانند.

این ارتباط دوطرفه که «محور روده ـ مغز» (Gut–Brain Axis) نام دارد، از طریق اعصاب واگ، سیستم ایمنی، هورمون‌ها و متابولیت‌های میکروبی عمل می‌کند. برخی باکتری‌های روده قادرند ترکیبات نورواکتیوی مانند سروتونین، دوپامین و گابا تولید کنند؛ موادی که نقش کلیدی در تنظیم خلق‌وخو، حافظه و پاسخ‌های عصبی دارند. مطالعات جدید در Nature Metabolism نشان داده‌اند که رژیم غذایی از طریق تغییر ترکیب میکروبیوم می‌تواند بر عملکرد شناختی و وضعیت روانی اثر بگذارد.

پژوهش‌های اخیر حتی نشان می‌دهند که اختلال در تعادل میکروبیوم (Dysbiosis) ممکن است با بیماری‌هایی نظیر افسردگی، اضطراب، اوتیسم، آلزایمر و پارکینسون ارتباط داشته باشد. در یک بررسی منتشرشده در Frontiers in Neuroscience در سال ۲۰۲۴، پژوهشگران توضیح دادند که متابولیت‌های میکروبی مانند اسیدهای چرب کوتاه‌زنجیر می‌توانند بر التهاب عصبی، عملکرد سد خونی‌ـ‌مغزی و فعالیت نورون‌ها اثر بگذارند.

از سوی دیگر، دیدگاه‌های محتاطانه‌تری نیز وجود دارد. برخی دانشمندان هشدار می‌دهند که نباید تمام اختلالات عصبی را مستقیماً به میکروبیوم نسبت داد. برای مثال، در سال ۲۰۲۴ گروهی از میکروب‌شناسان تأکید کردند که شواهد کافی برای وجود «میکروبیوم مغز» در افراد سالم وجود ندارد و بسیاری از نتایج هنوز نیازمند تکرار و اعتبارسنجی‌اند.

با این حال، آنچه امروز تقریباً قطعی به‌نظر می‌رسد، این است که روده صرفاً یک اندام گوارشی نیست. روده و میکروبیوم آن بخشی فعال از شبکهٔ تنظیمی بدن هستند و احتمالاً بر احساسات، رفتار و حتی برخی تصمیم‌های ما اثر می‌گذارند.

شاید در آینده، درمان بیماری‌های عصبی تنها در آزمایشگاه‌های علوم اعصاب انجام نشود؛ بلکه بخشی از آن از بازسازی اکوسیستم میکروبی روده آغاز گردد.