به گزارش اول فارس، عبارت دتاکس یا همان سم‌زدایی بدن در سال‌های اخیر به یکی از پرکاربردترین، پرطرفدارترین و در عین حال پول‌سازترین واژه‌ها در صنعت سلامت، زیبایی و تناسب اندام تبدیل شده است. بازار این حوزه امروزه مملو از انواع محصولات متنوع از جمله آب‌های طعم‌دار، آب‌میوه‌های غلیظ دتاکس، چای‌های گیاهی خاص، مکمل‌های غذایی پی‌درپی و رژیم‌های سخت‌گیرانه چندروزه است که همگی با تبلیغات گسترده ادعا می‌کنند توانایی دارند بدن انسان را از سموم انباشته‌شده پاکسازی کنند و شادابی را به ارگان‌های داخلی بازگردانند.

با این حال، کارشناسان و ارزیابی‌های پزشکی این پرسش اساسی را مطرح می‌سازند که آیا چنین ادعاهایی واقعا پشتوانه علمی و بالینی دارند و آیا اصولا بدن یک فرد سالم به اجرای چنین برنامه‌ها و مصرف چنین فرآورده‌هایی نیاز دارد یا خیر.

در قدم نخست برای بررسی این موضوع، متخصصان علوم پزشکی و تغذیه بر این نکته کلیدی تاکید می‌کنند که واژه دتاکس در فضای تجاری با تعاریف استاندارد علم پزشکی تفاوت‌های بنیادین دارد. در دانش پزشکی، سم‌زدایی یا همان Detoxification به فرایندهای کاملا حیاتی و درمانی اطلاق می‌شود که در بیمارستان‌ها و مراکز درمانی برای نجات جان افرادی انجام می‌گیرد که دچار مسمومیت‌های حاد دارویی، اوردوز، بلعیدن مواد شیمیایی خطرناک یا عوارض ناشی از مصرف الکل شده‌اند.

این در حالی است که در تبلیغات تجاری و رسانه‌ای، دتاکس به رژیم‌ها یا فرآورده‌هایی اطلاق می‌شود که مدعی هستند بدن افراد عادی و سالم را از سموم انباشته‌شده پاک می‌کنند، بدون آنکه حتی در علم تجارت یا برندسازی خود مشخص سازند که منظور دقیق از این سموم چیست و چه ترکیب شیمیایی مشخصی قرار است از بدن خارج شود.

نگرانی دیگری که در میان عموم مردم وجود دارد، مسئله انباشت مداوم سموم در محیط زندگی و بدن است. حقیقت این است که بدن انسان در طول شبانه‌روز به‌طور طبیعی با مواد گوناگونی از جمله آلاینده‌های موجود در هوای شهرهای بزرگ، بقایای سموم کشاورزی و سموم دفع آفات بر روی خوراکی‌ها و همچنین فرآورده‌های جانبی حاصل از سوخت‌وساز سلولی مواجه می‌شود. اما مواجهه با این مواد به هیچ وجه به معنای ماندگاری دائمی یا رسوب ناپذیر آن‌ها در ارگان‌های داخلی نیست. در بدن افراد سالم، زنجیره‌ای پیچیده و خودکار از اندام‌های هدف به‌صورت شبانه‌روزی و بدون وقفه در حال شناسایی، خنثی‌سازی، تجزیه شیمیایی و دفع این مواد زائد هستند تا تعادل زیستی بدن به شکل کاملا پایدار حفظ شود.

بررسی عملکرد ارگان‌های پنج‌گانه دفع‌کننده مواد زائد در بدن، مکانیزم خیره‌کننده طبیعی انسان را به خوبی آشکار می‌سازد. نخستین و مهم‌ترین مرکز سم‌زدایی بدن، کبد است که به عنوان یک پالایشگاه شیمیایی پیشرفته عمل می‌کند. کبد با استفاده از آنزیم‌های متعدد، ساختار مولکولی داروها، الکل، سموم ورودیافته و ترکیبات پیچیده را تغییر داده و آن‌ها را به مواد کم‌خطرتر و محلول در آب تبدیل می‌کند تا دفع آن‌ها از مسیرهای خروجی بدن تسهیل شود.

در کنار کبد، کلیه‌ها نقش فوق‌العاده حیاتی دیگری بر عهده دارند؛ این دو عضو ارزشمند روزانه حدود ۱۸۰ لیتر خون را به‌طور مداوم فیلتر و تصفیه می‌کنند و تمام مواد زائد حاصل از متابولیسم سلولی و مایعات اضافی را شناسایی کرده و از طریق ادرار از بدن خارج می‌سازند.

بخش دیگری از فرایند دفع مواد زائد در دستگاه گوارش و به‌ویژه روده بزرگ صورت می‌گیرد. روده با دریافت باقی‌مانده هضم‌نشده غذاها و فضولات باکتریایی، بخش عمده‌ای از سموم غیرمحلول را همراه با مدفوع از بدن خارج می‌سازد و مانع از جذب مجدد آن‌ها در جریان خون می‌شود. همچنین ریه‌ها در هر بار دم و بازدم، نقش مهمی در خروج دی‌اکسید کربن و برخی ترکیبات گازی و فرار موجود در خون ایفا می‌کنند.

در این میان، بر خلاف یک باور نادرست و بسیار رایج عمومی، نقش پوست در سم‌زدایی بسیار محدود است. عرق کردن سنگین در سونا یا هنگام ورزش، بر خلاف ادعاهای موجود، باعث خروج حجم قابل توجهی از سموم نمی‌شود، چرا که وظیفه اصلی و بیولوژیک تعریق، تنظیم دمای داخلی بدن و جلوگیری از گرم شدن بیش از حد ارگان‌ها است.

ارزیابی‌های علمی درباره میزان اثربخشی نوشیدنی‌ها و آب‌میوه‌های دتاکس نیز نشان می‌دهد که تاکنون هیچ مدرک پژوهشی مستند و قانع‌کننده‌ای یافت نشده است که اثبات کند این نوشیدنی‌ها قادرند عملکرد طبیعی کبد یا کلیه‌ها را تقویت کرده یا سرعت دفع مواد زائد را افزایش دهند. البته نوشیدن آب‌میوه‌ها و سبزیجات تازه به دلیل دارا بودن ویتامین‌ها، املاح معدنی و آنتی‌اکسیدان‌ها می‌تواند بخشی از یک رژیم غذایی سالم و مغذی باشد، اما انتساب خواص معجزه‌آسا مانند پاکسازی کامل بدن از سموم به این نوشیدنی‌ها هیچ مبنای آزمایشگاهی و بالینی ندارد.

وضعیت در خصوص چای‌ها و دمنوش‌های تجاری دتاکس حتی محتاطانه‌تر است. بسیاری از چای‌هایی که با عنوان سم‌زدای بدن یا کاهش وزن در بازار به فروش می‌رسند، حاوی ترکیبات گیاهی ملین یا شدیدا ادرارآور هستند. کاهش وزنی که افراد پس از چند روز مصرف این محصولات تجربه می‌کنند، صرفا ناشی از دست رفتن آب بدن و تخلیه کاذب روده‌ها است و هیچ ربطی به سوزانده شدن چربی‌های زائد یا خروج سموم ندارد. مصرف طولانی‌مدت و خودسرانه این دمنوش‌ها می‌تواند خطرات جدی مانند کم‌آبی شدید بدن، برهم خوردن تعادل الکترولیت‌های خون، آسیب به مخاط روده و ایجاد تداخلات دارویی خطرناک را به همراه داشته باشد.

موضوع دیگری که امروزه با مفهوم دتاکس آمیخته شده، مسئله روزه‌داری متناوب و رژیم‌های بسیار کم‌کالری است. اگرچه تحقیقات علمی معتبر نشان داده‌اند که کاهش به‌اندازه دریافت کالری یا روزه‌داری می‌تواند فرایندهای بازسازی سلولی نظیر اتوفاژی یا همان خودخواری سلول‌های فرسوده را فعال کند، اما این فرایند کاملا هوشمند سلولی با ادعاهای تجاری درباره شست‌وشوی سموم از ارگان‌ها تفاوت‌های اساسی دارد و دانشمندان همچنان در حال بررسی زوایای مختلف ابعاد آن هستند.

پزشکان تاکید می‌کنند که سیستم سم‌زدایی بدن تنها زمانی واقعا به مداخلات دارویی و درمانی کمک احتیاج دارد که ارگان‌های اصلی دچار نارسایی یا بیماری حاد شوند. برای نمونه، اگر کبد یا کلیه‌ها به دلیل بیماری‌های مزمن، سیروز یا نارسایی حاد کارکرد خود را از دست بدهند، مواد زائد در خون تجمع یافته و فرد نیازمند بستری در بیمارستان، دیالیز یا پیوند عضو خواهد بود. همچنین در حالات مسمومیت شدید با مواد شیمیایی و دارویی، مراقبت‌های ویژه پزشکی الزامی است. این شرایط حاد بالینی با شرایط افراد سالمی که تحت تاثیر تبلیغات به دنبال رژیم‌های پاکسازی چندروزه هستند، به‌کلی متفاوت است.

در نهایت، متخصصان علوم پزشکی و تغذیه برای تقویت و حمایت از سیستم سم‌زدایی طبیعی بدن، به جای پیروی از رژیم‌های سخت و خرید محصولات گران‌قیمت دتاکس، راهکارهای ساده، علمی و اثبات‌شده‌ای را پیشنهاد می‌کنند. داشتن یک رژیم غذایی متوازن و سرشار از میوه‌ها، سبزیجات تازه، حبوبات و غلات کامل، نوشیدن آب کافی و مداوم در طول روز برای تسهیل کارکرد کلیه‌ها، انجام فعالیت‌های ورزشی و تحرک بدنی منظم، بهره‌مندی از خواب کافی و باکیفیت شبانه، پرهیز جدی از مصرف دخانیات و الکل، و همچنین نگه‌داشتن وزن بدن در محدوده استاندارد، بهترین و کارآمدترین روش‌ها برای پشتیبانی از ارگان‌های داخلی هستند. ایده پاکسازی سریع بدن اگرچه جذاب به نظر می‌رسد، اما ساختار زیستی انسان بدون نیاز به رژیم‌های تجاری، خود بهترین و مجهزترین سامانه پالایش را در اختیار دارد.